Full transcript
0:00Bismillahir rəhmanir rahim. Salam əziz
0:02və dəyərli izləyicilərimiz. Hər birinizi
0:04ali təcvid dərslərində xoş gördük.
0:07Çatdıq altıncı dərsimizə. Sözün
0:10sonundakı hə hərfinin qaydaları.
0:12İnşallah biz sizə hə hərfinin
0:14qaydalarını izah edəcəyik. Quranda sözün
0:17sonunda hə hərfi yalnız üç növdür. Sözün
0:21tərkib hissəsi, ilhaq edilmiş və əvəzlik
0:26həsi. İndi isə bu saydığımız növləri
0:29sıra ilə izah edirik. Sözün tərkib
0:31hissəsində olan hə hərfi. Məsələn,
0:34Allahu kəlməsində olan hə hərfi Allah
0:38sözünün tərkib hissəsidir. Və ya ilə
0:42sözündə olan hə il sözünün tərkib
0:45hissəsidir. Və ya başqa misallar nəfqahu
0:50təntəhi
0:52yəntəhi
0:54fəvakihu
0:56vhu
0:59sair. Məlumdur ki, bu növ hə hərfinin
1:02hərəkəsi fəthə, cəmmə və ya kəsrə
1:05olmasından asılı olmayaraq olduğu kimi
1:09işbasız və uzatmadan tələffüz olunur.
1:12Yalnız həvihi sözünün sonunda gələn hə
1:15sözün tərkib hissəsi olsa da, bu söz
1:18işbalı, yəni həzihi ki, ekranda da
1:21görürsüz,
1:23vəqf zamanı işbalı olaraq oxunacaq. Və
1:26keçid edirik ilhaq edilmiş hə hərfi. Bu
1:29nə deməkdir? İlhaq edilmiş, yəni sözün
1:32tərkib hissəsindən olmayan sakin həddir
1:35ki, heç bir mənası da yoxdur ki,
1:39kəlmələrin sonuna birləşir. Əslində onu
1:41işlətməkdə məqsəd sözün sonundakı hərfin
1:44hərəkəsini qorumaqdır. Buna izah
1:47etmişdik öncəki dərsimizdə. Bu vəqt
1:49məlum sözlərin sonunda tələb olunur.
1:53Həfsin rəvayətlərinə əsasən vəsl zamanı
1:56da tələffüz edilir. Quranda ilhaq
1:59edilmiş hə hərfinin yerləri. Bir bəqərə
2:03surəsi 259 ləməsənə.
2:06Ənam surəsi 90qə.
2:11Qari surəsi 10cu ayə.
2:15Yəni izah etdiyim kimi ləməsənə.
2:19Sonuncu hərəkəni qorumaq üçün, yəni nun
2:21hərfinin hərəkəsini qorumaq üçün hə
2:23hərfi artırılmışdır. Və yaxud iqoti,
2:27iqotəd olmasın deyə hə hərfi artırılıb
2:31olub iqotədi.
2:34Kitabiyə Haqqat surəsi 19-25-ci ayələrdə
2:39Hisabiyə
2:41Haqqə surəsi 20-ci və 26-cı ayədə altı
2:46Məliyə yenə Həqqah surəsi 28 sultaniyə
2:51Həqqah surəsi 29
2:55Təbii ki onlarda ayələrin son vəzlərini
2:59qorumaq üçün mutal Allahımız bu hə
3:02hərfindən
3:03Bu kəlimələrin sonunda istifadə edib. Və
3:06bunu da qeyd edim ki, ərcih və əlqih
3:09sözlərindəki hə hərfi ilhaq edilmiş kimi
3:12görsənsə də əslində əvəzlikdir və bu
3:16barədə danışılacaq inşallah. Və çatdıq
3:19üçüncü hə. Əvəzilik həsi. Tərif edək
3:22əvəzlik həsini. Üçüncü şəxsin təkini,
3:25yəni o mənasını bildirən hə əvəzliyi
3:29sözün sonunda gəlir. Məsələn, ləhu onun
3:33üçün minhu ondan,
3:38onun kitabı nasaruhu ona kömək edirlər.
3:43Bildiyimiz kimi əvəzlik heç vaxt fəthəli
3:46olmur. Əksinə həmişə kəsrəli və ya
3:50zəmməli olur. Əlbəttə əsl hərəkəsi
3:53zəmmədir. Sadəcə özündən əvvəl kəsrə
3:58yaxud yə hərfi gəldikdə çox vaxt onunla
4:04uyğunlaşaraq kəsrəli olur. Və əvəzliyin
4:07istisnası Qurani-Kərimdə iki yerdə ondan
4:11əvvəl ya hərfi gəlsə də, öz hərəkəsi
4:14olan zəmməni qoruyub saxlayıb.
4:17Əleyhullah kəlməsi və ənsəni kəlməsi.
4:22Baxmayaraq burda əleyhi və ya ənsəni
4:27olmalıdır. Burda hu yəni zəmmə uğra
4:30gəlib. Çatdıq əvəzlik hənin bəzən işbalı
4:34və bəzən də işbasız formasına. İşbanın
4:39mənasını birinci bilmək lazımdır. İşba
4:41doyurmaq deməkdir. Burada məqsəd qısa
4:44səsin uzun səsə, mədli hərfə çevrilməsi
4:48deməkdir. İşbasız isə hərfi qısa səslə
4:51ifadə etmək deməkdir. Məsələn,
4:54ulə kəlməsində həmzə işba olur. Amma uli
5:00sözü isə tam əksinə işbasızdır. Yəni
5:04biri mədli olaraq oxunur, biri isə
5:07mədsiz olaraq oxunur. Ləhu sözündə də
5:10işbalı,
5:11minhu sözündə isə onun əksi olaraq
5:14işbasız oxunmuşdur. Sonda demək olar ki,
5:17əgər əvəzlik həddən sonra qısa hərəkəli
5:20hərf gələrsə, əvəzlik hə işba olur. Əks
5:25təqdirdə işbasız oxunur. İndi isə
5:28mövzunun daha ətraflı izahına keçək.
5:31Əvəzlik hənin işbasız oxunması üçün
5:34şərtlər. Görək onlar hansılardır.
5:37Əvəzlik hənin hər iki tərəfi və ya
5:40yalnız bir tərəfində sükunlu hərf olarsa
5:44işbız oxunur. Məsələn,
5:49ily oxuya bilmərəm.
5:54və
6:06sonuncu misal
6:09əvəzlik həddən sonra təşdidli hərf
6:12gələrsə işbasız olur. Məsələn,
6:26əzələ
6:30əvəzlik həddən öncə mədli hərflərdən
6:33biri gələrsə işbasız oxunur. Məsələn,
6:40diqqət etdiz. Ənzəlnə
6:42həddən öncə mədli hərf gəldi.
6:50Rahmət
6:52fiillə
7:03bu qaydalar. Misallara diqqət etsəz daha
7:06gözəl biləcəksiz ki, hə harda uzanır,
7:09harda uzanmır. İndi isə əvəzlik hənin
7:12işbalı oxunması üçün şərtlər. Əgər
7:15əvəzlik hənin hər iki tərəfində hərəkəli
7:19hərflərdən olarsa, işbalı oxunur. Belə
7:23ki, kəsrəli olduqda mədli yə ilə fəthə
7:26və zəmməli olduğu halda mədli vav ilə
7:31oxunacaq. Misallara diqqət edək.
7:35Diqqətirs uzanır yəni işba olur dolu
7:38oxunur.
7:54Çoxlu misallar vurmaq olar işbalı
7:58həyə. Və bunu da qeyd edim ki, kişi
8:00cinsinə aid əvəzliklərin cəmini bildirən
8:04mim hərfi də bəzən mədli vav
8:08səsi götürür özünə. digər qiraətlərdə
8:11müəyyən şərtlər daxilində yerinə
8:14yetirilir. Bu Vərişin rivayətində
8:18qalının qiraətinə əsasən daha çox
8:20oxunur. Asimin qiraətində isə yalnız
8:23ondan sonra digər əvəzlik
8:26işlənərkən
8:28məd baş verir və Quranda da yalnız bu
8:31kəlmələrdə istifadə olunub. Qətəltum
8:35qətəlum
8:38əzəltum.
8:42və sair. Və əvəzlik həyə aid olan bəzi
8:45qeydləri, istisnaları diqqətinizə
8:48çatdırmaq istəyirəm. Birinci
8:51fəəlqih sözlərindəki
8:54əvəzlik hə sükunla verilsə də, onları
8:57qətiyyən ilhaq edilmiş hə ilə səhv
9:00salmaq olmaz.
9:03ənah
9:06kəlmələrində zəmmə ilə oxunmalıdır. Bunu
9:09yuxarıda da qeyd etdik.
9:12Kəsrə ilə oxunmamalıdır. Üçüncüsüə
9:19bu kəlmədə fihi kəlməsində
9:22işba fiənə.
9:25Yəni baxmayaraq ki, zəmir həddən öncə
9:30mədli işarə gəlsə də, orda fiənə olacaq.
9:35İstisnadır. Yəni işbalı oxunacaq.
9:38Dördüncü
9:40bu sözdə isə işba olunarkən işbasız
9:44oxunacaq. Bu da hənin istisna olan
9:47yerləridir. Bəli, dəyərli
9:50izləyicilərimiz və təcbit həvəskarları,
9:52çatdıq dərsimizin sonuna. Gələn
9:55dərslərimizdə görüşmək ümidi ilə.
9:57Vssalam alykum və rəmullahi və
9:59bərəkatuh.