Full transcript
0:00Bu videoda
0:01maddənin nə olduğu ilə tanış olacağıq
0:04Burada maddə haqqında nəyi bilməli
0:07olduğumuzu, xüsusilə də, kimya
0:09dərslərində tez-tez eşidəcəyiniz
0:11sözlərlə tanış olub maddələrin
0:12təsnifatında onların bir-birilə
0:14əlaqələrini öyrənəcəyik. Birinci,
0:16maddənin tərifinə
0:17baxaq. Ən yaxşı tərifi: kütləsi olan nəsə
0:20və həcmi olan nəsə.
0:223D formatında isə onların hər
0:24ikisi olmalıdır
0:27Kütlə, sizin yəqin intuasiyanız var
0:29Filin kütləsi siçanınkından çoxdur
0:32Bir az texniki cəhətdən baxsaq
0:33bu nəyisə sürətləndirməyin nə qədər çətin
0:36olmağı ilə bağlıdır
0:37Deyə bilərsiniz
0:38ki: `Məgər hər şeyin kütləsi və həcmi
0:40yoxdur?` Amma unutmayaq ki
0:41hətta elmi dairələrdə belə
0:43çox şeyin həm həcmi, həm
0:44də kütləsi yoxdur
0:47Məsələn, dalğalar..
0:50sonra.....enerji......
0:53Sonra enerji və dalğa kimi xüsusiyyətləri
0:56olan işıq yaxud səs.
1:01Bunların heç biri maddə deyil
1:05Əlbəttə, siz bunu sevgi kimi ideyalarla
1:08genişləndirə bilərsiniz, o da maddə deyil
1:10Amma mən bunlara bir az toxunacam, çünki
1:13maddə olmayan yox, maddə olan hissələrə
1:15fokuslanmağınızı istəyirəm
1:17İlk təsnifat; maddələr qarışıqlar və saf
1:20maddələr olaraq 2 yerə bölünür
1:27Saf maddələr, ilk öncə deyək ki,
1:30götürdüyümüz nümunənin nə qədər kiçik
1:32olmağı önəmli deyil
1:33nümunəni kimyəvi cəhətdən
1:36dəyişdirməyəcəyik, heç bir kimyəvi
1:38birləşmə, yaxud rabitə qırılmasına
1:39baxmayacağıq. Bundan bir
1:41parça götürsək, onların eyni kimyəvi
1:43xüsusiyyətləri olacaq
1:44Yenə xatırladıram, kimyəvi cəhətdən
1:46quruluşunu dəyişdirmirik,
1:49kimyəvi rabitə sındırmır, ya da yaratmırıq
1:51Hətta mikroskopla molekulyar
1:53səviyyəsinə baxsanız, yenə də
1:54eyni xüsusiyyətləri görəcəksiniz
1:57Amma qarışıqda bu belə olmur
1:59Əgər burdan bir
2:01parça götürsəniz, müxtəlif
2:02xüsusiyyətlər görəcəksiniz
2:04İndi isə həm qarışıqları, həm də saf
2:07maddələri də bir neçə yerə bölək
2:08Saf maddələr bir az daha bölünə bilir
2:11Burada saf element ola bilər
2:13bu da saf maddə sayılır
2:15Yəni bir növ elementdən ibarətdirlər
2:18Məsələn, saf qızıl
2:21Reallıqda 100%lik
2:22saf bir şey tapmaq çox çətindir
2:26Amma bu qızıl külçələrində
2:28burdan sadacə bir qızıl atamu alacaqsınız
2:31bunu kifayət qədər yaxınlaşdırsanız, o saf
2:34qızıldır, saf elementdir
2:35Burada olan su da safdır
2:40Su da saf maddədir
2:42çünki bütün yollarla ən kiçik səviyyəsinə,
2:45molekulyar səviyyəyə
2:47baxsanız, əlbəttə ki, kimyəvi cəhətdən
2:50dəyişdirmədən, eyni şey görəcəksiniz
2:55Amma su müxtəlif elementlərdən ibarətdir
2:58suyun kimyəvi formulu
3:002 hidrogen və 1 oksigendir
3:04Əgər saf maddə birdən çox müxtəlif
3:06elementdən ibarətdirsə, və onun kimyəvi
3:11xüsusiyyətləri vardırsa, onu birləşmə
3:15adlandırırıq. Su molekulundan danışanda
3:18molekul sözünü işlədirik
3:20bu bir az qarışıq ola
3:21bilər: nə vaxt birləşmə
3:22nə vaxt molekul sözünü
3:23işlədək? Molekul birdən çox atomun
3:27birlikdə birləşməsidir, amma Birləşmə
3:31molekulların alt çoxluğudur, onlar da
3:34müxtəlif atomların birlikdə birləşməsidir
3:37Məsələn, molekullara baxsaq,
3:41burada bir Venn diaqramı çəksək,
3:45yaxud müəyyən bir diaqram demək daha
3:47düzgündür. Molekula nümunə molekulyar
3:51hidrogen ola
3:52bilər, onun eyni atomu var və
3:53bir-birinə birləşiblər. Burada H2,
3:56molekulyar hidrogen həm də saf elementdir
3:59O2-molekulyar oksigen də ola bilər, bu da
4:03molekuldur. Amma birləşməyə baxmaq
4:05istəyiriksə, H2O`ya
4:08baxmalıyıq, o həm molekul, həm də
4:10birləşmədir. Bütün
4:12birləşmələr molekuldur, amma tərsi doğru
4:14deyil. Məsələn, karbon-dioksid birləşmədir
4:17onun təkcə birdən çox atomu yoxdur, həm də
4:19o atomlar müxtəlifdir
4:22Əlbəttə, nə molekul, nə də birləşmə olan
4:24saf maddələr də mövcuddur
4:27Məsələn, nəcib qaz olan neon. O heç nə ilə
4:31hətta özü ilə belə rabitə yaratmır
4:33o sadəcə sərbəst atomdur
4:36Əgər birlikdə olan neon
4:37qazlarınız varsa,
4:38bu saf element ola bilər, amma nə molekul,
4:42nə də birləşmədir.
4:43Bu kiçik taksonomiyanın digər tərəfinə
4:45keçək, qarışıqlara.
4:47Əgər saf maddələrdə mikroskopik dərəcədə
4:49belə baxanda, və əlbəttə ki, yenə
4:51də kimyəvi cəhətdən heç bir rabitə
4:52yaratmadan və qırmadan,
4:54baxsaq, eyni xüsusiyyətləri görərik
4:56Eyni şeyi burada da edirik
4:58Amma qarışıqlarda diqqətlə baxsaq, eyni
5:01şeyləri görməyəcəyik,
5:03fərqliliklər görünəcək
5:06kimyəvi dəyişiklik yox,
5:08fiziki dəyişikliklər
5:11Bura baxsanız fərqləri çox
5:12aydın görə bilərsiniz
5:14Bu qayaya baxsaq,
5:17sanki şüşəli mineralın bir hissəsidir,
5:21bu tərəfdə də başqa bir mineral var
5:24bu minerallar bir-birinə qarışıb
5:27Qarışığın müxtəlif hissələrində
5:28müxtəlif şeylər var,
5:31bunu heterogen qarışıq adlandıra bilərik
5:37Bu mineralların hamısı bir saf maddədir
5:41amma burada o maddələr bir-birinə qarışıb
5:43Amma onlardan birini burdan qoparmaq
5:46asandır, biri
5:47digərinə qarşıdır və vahid yolla
5:49qarışdırılmayıblar, ona görə o
5:51heterogen qarışıqdır
5:52Sağdakı şəkildə 2 qarışıq var
5:54yuxarıdakı hava,
5:58havanın özü qarışıqdır.
6:02Deyə bilərsiz ki, `Hava maddədir? Amma
6:04orada heç nə hiss olunmur`
6:06Bu sizin səhvinizdir
6:08kütləsi və həcmi olan hər şey maddədir
6:10və havanın kütləsi var
6:14tutduğu yer də həcmidir
6:18maddə qaz, maye və bərk ola bilər
6:23hətta plazma da
6:24bunlar maddənin aqreqat hallarıdır
6:28Nəfəs aldığımız havanın qarışıq
6:30sayılmasının əsas səbəbi onun azot,
6:32oksigen, karbon qazıyla zəngin
6:36olmasıdır
6:37Daha çoxu azot və oksigendir
6:39bunlar bir-birindən fiziki cəhətdən
6:42ayrıdırlar. Havanı yaxınlaşdırıb
6:44baxsaq, oradakı azot, oksigen,
6:48karbon-dioksid molekullarını heç bir
6:52kimyəvi rabitə yaratmadan və qırmadan
6:54ayırmaq olar
6:55Amma havada bu müxtəlif saf maddələr
6:57yaxşıca vahid yolla qarışıb.
7:01bu da homogen qarışıq adlanır
7:06okeandakı su da belədir
7:09o da homogen qarışıq sayılır
7:11çünki təkcə H2O`dan ibarət deyil
7:14H2O da var, amma natrium
7:16xlorid də onun tərkibində
7:19həll olunub
7:21deməli, natrium və xlorid ionları da var
7:26Digər şeylər də mövcuddur, və
7:27bir-birinə qarışıb
7:28məsələn, molekulyar oksigen
7:31amma çox yaxşıca qarışıb
7:34ona görə o da homogen qarışıq adlandırılır
7:38Bu qədər bəsdir
7:39Kimya dərslərində eşidəcəyiniz çoxlu
7:42sözlə tanış oldunuz
7:43Onların arasındakı fərqi bilmək sizə çox
7:45kömək olacaq.