Full transcript
0:00Bismillahir rəhmanir rahim. Salam əziz
0:02və dəyərli izləyicilərimiz. Hər birinizi
0:05Ali Təcvid dərsində xoş gördük. Çatdıq
0:08yeddinci dərsimizə. Ən mühüm bəhslərdən
0:11biri hərflərin məxrəc bölümü. Təcvidin
0:15ən mühüm bölmələrindən biri də hərflərin
0:17məxrəcləridir. Elə buna görə də qari
0:20bunu çox dərindən bilməlidir. Çünki
0:22hərflərin məxrəclərini tanımaq və onlara
0:25əməl etmək başqa təcvid qaydalarını icra
0:28etməyin əsasını təşkil edir. Bu bölümdə
0:32hər bir hərfin yaranma yerindən bəhs
0:34olunur. Sonunda qari hər bir hərfin
0:37yaranma yeri və onun yaradan üzvlərini
0:40tanıyacaq inşallah. Yəni biz bunların
0:42hamısını ətraflı şəkildə sizə izah
0:46edəcəyik. Quran qarisi bu bölmələri
0:48bildikdə hərf hardan yaranır və hansı
0:52üzvlər hərfi yaradır, onları geniş
0:54şəkildə biləcək. Belə olan təqdirdə qari
0:58hərflərin məxrəclərini səlli şəkildə
1:01tələffüz edəcək və bu da Quran Kərimin
1:04gözəl oxunuşuna gətirib çıxaracaq.
1:06Danışıq prosesi bədən üzvlərinin
1:08əməkdaşlığı ilə baş verir ki, onlarla
1:12biraz ətraflı tanış olaq. Birincisi,
1:15tənəffüs orqanları. Bura diafraqma
1:18əzələləri, döş qəfəsinin qabırğaları,
1:22qabırğalar arası əzələlər, ağciyərlər və
1:26traxiya aiddir. Yəni nəfəs borusu
1:28aiddir.
1:30İkinci, qırtlaq və onun daxilindəki səs
1:33telləri.
1:35Üçüncüsü boğaz boşluğu, dördüncüsü ağız
1:39boşluğu. Bura boşluq, dil, dilçək,
1:43dişlər, diş əti və damaqlar aiddir.
1:49Beşinci çənələr, altıncı dodaqlar,
1:53yeddinci burun boşluğu. Əlbəttə, eşitmə
1:57sistemini də bəzi alimlər, təcvid
1:59alimləri danışıq üzvlərinə daxil edə
2:01bilər. Çünki ananəlmə eşitmə sistemi
2:04qüsurlu olan insan adətən danışa bilmir.
2:08Çünki insan hərfi eşidir və onu zehnində
2:11şəkilləndirir və sonra məxrəcə daşıyır.
2:14Belə bir fikirdə irəli sürüblər. İlk
2:17növbədə əhəmiyyətli olan budur ki, Quran
2:19qariləri hərflərin praktiki tələffüzünü
2:23öncə olaraq qulaq vasitəsilə, yəni
2:27eşidərək öyrənirlər. Uşaqlar da məhz bu
2:30yolla ana dillərini öyrənirlər.
2:33Amma daha sonrakı mərhələlərdə qarilər
2:36nəzəri baxımından da hərflərin yaranma
2:38yerlərini tanımalıdırlar ki, onları daha
2:42dəqiq tələffüz etsinlər və
2:44araşdırsınlar. Yəni Quran qarisi birinci
2:47hərfə qulaq asmalıdır. Hərfin düzgün
2:49formasını qulaq asmalıdır və sonradan
2:52onu gedib araşdırıb axtarmalı, məxrəc
2:55yerlərini öyrənməli və düzgün tələffüz
2:58eləməlidir. Gəlin danışıq üzvlərini
3:00qısaca izah edək. Birincisi tənəffüs
3:03orqanları idi. Tənəffüs orqanları havanı
3:06xaricə üfürür və nəticədə bunun
3:09danışıqda üç ümum rolu olur. Yəni üç
3:11mərhələyə bölür. Birincisi, havanın bir
3:14sıra maneələrlə qarşılaşması nəticəsində
3:17səslər yaranır. İkinci, havanın
3:20təzyiqini nizamlayaraq sözün və ya
3:23cümlənin bəzi hissəsi qabarıq şəkildə,
3:27bəzi hissəsi zəif şəkildə tələffüz
3:29olunur. Məsələn burda bə
3:33hərfinin səslərinə diqqət edin və sonra
3:36pə, təflərinin
3:39səsinə. Əlbəttə, ərəb dilində P hərfi
3:41yoxdur. Biz havanın təzyiqli və
3:44təzyiqsiz olmasını sizə burda misal
3:48vurduq. Onun üçün P hərfindən istifadə
3:50etdik. Üçüncü, hava axının azaldılıb
3:53çoxalması səs tellərinin titrəməsində,
3:56səsin zilə qalxıb bəmmə düşməsində
3:59təsirlidir. Bu tənəffüs orqanlarının
4:02izahıdır.
4:04İkinci qırtlaq işlətdik biz. Qırtlaq
4:06nədir? Qırtılaq və onun əsas ünsürləri
4:09hansılardır? Yəni səs telləri cəhr uca
4:14danışmağa deyilir və həmz pıçıltılı
4:16danışmağa deyilir. Xüsusiyyətli səsləri
4:19yaradır. Döş qəfəsi həmçinin boğaz, ağız
4:23və burun boşulları, qırtılaq səslərin
4:26güclü və əks sədalı ifadə olunmasında
4:29rol oynayır. Sonra gəldik boğaz. Boğaz,
4:34ağız və dodaqlarda müxtəlif səslər
4:36düzəlir. Üst çənə sabit, alt çənə isə
4:41hərəkətlidir. Üst çənə sabit orqanları,
4:44yəni səslərin yaranma yerlərini ehtiva
4:47edir. Bu orqanlar üst dodaq, üst dişlər,
4:52üst diş ətləri, sərt damaq, yumşaq
4:55damaq, dilçək və boğaz divarları ilə
4:59sona çatır. Deyərsiz ki, bunları
5:01bilməyin nə mənası, nə əhəmiyyəti var
5:04bizim üçün. Dəyərli izləyicilərimiz və
5:06təc həvəskarları, bu dediyimiz ünsürlər,
5:11bu dediyimiz orqanlar hərflərin yaranma
5:14yerlərində mühüm rolları var. Yəni biz
5:17hərflərin məxrəc sisteminə keçdikdə siz
5:20görəcəksiniz ki, bu adların hər biri
5:23sizin qarşınıza çıxacaq. Yumşaq damaq
5:26dedikdə, sərt damaq dedikdə, diş, diş
5:29əti, dodaq. Bunların hər birini siz
5:31eşidəcəksiz inşallah gələn dərslərimizdə
5:34Allahın izni ilə. Hərəkətli orqanların,
5:36yəni aşağı çənə, alt dodaq, dil, yuxarı
5:39sabit orqanlara yaxınlaşması nəticəsində
5:43və ya birləşməsi nəticəsində hərflərin
5:45məxrəcləri yaranır. İndi isə gəlin
5:48hərflərə keçək. Görək ərəb hərfləri
5:51hansılardır. Dəyərli təcvid
5:53həvəskarları, çatdıq hərflər bölümünə.
5:56Birinci biz hərf sözünü izah edək və
5:59onun tərifi ilə tanış olaq. Görək hərf
6:01nəyə deyilir. Hərf sözü lüğətdə yan
6:04kənar bir şeyin itiliyi mənasını verir.
6:07Çünki hər bir hərf sözün yanını yaxud
6:11onun əvvəl və son kənarlarını təşkil
6:14edir. Buna görə də sözün hissələrinə
6:17hərf deyilir. Ərəb dilində 28 hərf
6:20vardır. Onların adları aşağıdakılardır.
6:23Burda diqqət edin hərflərin yazı
6:26formasının, yəni heca formasın. Bir
6:30əlif, bə, tə, fə, cim, hə, xa, dəl, zəl,
6:39ra, zə, sin, şin, sad, bad, ta, d, əyin,
6:49fə, qaf, kəf, ləm, mim, nun, hə, va, yə,
6:58Burda bir şeyə diqqət etmək lazımdır.
7:00Hə, ra, ta, hə, yə hərflərinin sonunda
7:07həmzə görürsünüz. Surələrin əvvəlində
7:10olan müqəddə hərflərindən olarsa,
7:14həmzəsiz yazılacaq. Yəni Qurani Kərimdə
7:17siz bu təcviddə yazılan qaydada onu görə
7:20bilməyəcəksiniz. Təcviddə diqqət
7:22edirsiz, hərfdən sonra həmzə qoyulur ad
7:25olaraq. Amma Qurani-Kərimdə bunlar
7:28həmzəsiz yazılmışdır. Yəni bir sözlə
7:31desək,
7:33ərəb əlifbası iki hərfli və ya üç hərfli
7:37də hərfli hərflərdən ibarətdir. Odur ki,
7:40müqəddəsə hərflərin çoxunun adları
7:42üçərfli olduğu halda bəzilərinin adları
7:45ikəriflidir. Yəni iki hərfli hə, yə, ta,
7:50hə, ra üç hərfli əlif, sin, sad, əyin,
7:56qaf, kəf, ləm, mim, nun.
8:01Kəsrə hərf sayılmadığı üçün əlif sözü üç
8:04hərfli hesab olunur. Deyərsiz ki, əlif
8:06dörd hərflidir. Xeyr, əlif üç hərflidir.
8:10Əlbəttə, qədim və müasir alimlərin
8:12bəziləri öz kitablarında ərəb
8:15hərflərinin sayını da 29 demişlər. Onlar
8:19mədli əlifi və həmzəni bir-birindən ayrı
8:23müstəqil hesab etmişlər. Əllamə Mhəmməd
8:25ibn əlcəzəri
8:28təmhidu fil elmi təcvid adlı kitabında
8:32hərfləri bu tərtiblə nizamlayıb. Həmzə,
8:36bə, tə, fə və sair. Amma əlifbanı 28
8:41hərf hesab edənlər mədli əlifi müstəqil
8:44bir hərf saymırlar. Onların fikrincə
8:47əlifbanın başnağacındakı əlifin iki növü
8:50vardır. Mədli əlif və həmzə. Bir sözlə
8:56hərəkət qəbul edən əlif və ya hərəkət
8:58qəbul etməyən əlif. Hər halda əlifbanın
9:00hərflərində ilk hərf əlif adlanır.
9:04Müasir ərəb dili kitablarında da ərəb
9:06əlifbasının sayı 28 hərfdən ibarətdir.
9:10İlk hərf əlif adlanır. Əlifin birinci
9:13növü sakin əlif ki, buna mədli əlif
9:17dedik və ya ləyyin əlif də deyilir buna.
9:20mənası yumşaq əlif deməkdir. Müxtəlif
9:22cür yazıla bilir. Misallarına belə
9:24diqqət edin. Qalə bu qaydada yazılır.
9:28Məliki. Gördünüz fərqli yazıldı. Və ya
9:31həyatu
9:33səcə müxtəlif formada yazıla bilir. Və
9:36hər halda siz bunu gördükdən sonra təbii
9:40ki tanıyacaqsız və Qurani Kərimi
9:42oxuyanda çaşmayacaqsız. Amma ikinci növ
9:45hərəkəli əlif həmzə adı ilə tanınan və
9:48ona qeyri-mədli əlif də deyilir.
9:50Nisbətən sabit olan və söz
9:54başında başqa hərf olmadan işlənə
9:57bilməyən mədli əlifdən fərqli olaraq,
9:59yəni mədli əlif söz olmadı, hərf olmadı,
10:02işlənmir. Amma əlifdən, yəni mədli
10:05əlifdən fərqli olaraq həmzə müxtəlif
10:07hərəkələri qəbul edir. sözün əvvəlində,
10:11ortasında və sonunda da gələ bilir. Hər
10:14halda bilmək lazımdır ki, həmzənin əsl
10:17yazılış forması belədir ki, siz onu
10:19ekranda görürsüz. Misallara diqqət edin.
10:35Burda olan həmzələr məsələn əxə
10:38kəlməsinin əvvəlində olan əlif həmzədir.
10:43Biz yavaş-yavaş artıq hərflərin məxrəc
10:45bölümünə yaxınlaşırıq və məxrəc
10:49bölümündən əvvəl biz beş hissəni sizə
10:52təqdim etməliyik. Buna danışıq
10:54sistemində beş yer deyilir ki, bunlardan
10:58ibarətdir. Birincisi cof, yəni boşluq,
11:03boğaz, dil, dodaqlar, burun. Yəni biz
11:08hərflərin məxrəcində, bunu yaxşı yadda
11:10saxlayın. Biz hərflərin məxrəcində bu
11:13beş yerdən danışacağıq. Yəni birinci
11:16bölgə hansı hərflərə aiddir? Yəni cov
11:19bölgəsi, boğaz bölgəsində olan hərflər
11:22hansılardır? Dil dildə olan hərflər
11:25hansılardır? Dodaqlarda olan hərflər
11:28hansılardır? Və burun boşluğunda hansı
11:30hərflər deyilmiş olacaq. artıq görürsüz
11:34sistematik şəkildə tənəffüs
11:36orqanlarından başlayaraq gətirdi axırda
11:39bu beş mövzuda bizi cəmləşdirdi və
11:42inşallah bundan sonrakı dərsimizdə biz
11:45hərflərin məxrəclərinə girəcəyik və orda
11:49hər bir hərfi inşallah sizə xüsusi izah
11:52edəcəyik və məxrəcini deyəcəyik. Gələn
11:55verilişlərdə görüşmək ümidi ilə vəssalam
11:57aleykum və rəmətullahi və bərəkatuh. y