Qaraqan - Mədrəsə, Təfəkkür Dərəcələri (Film-Seminar)

0:01C-in nə olduğunu yəqin ki, hamınız

0:03bilirsiz. Sadə desək, Amerika Birləşmiş

0:06Ştatlarının mərkəzi kəşfiyyat idarəsi,

0:08bir növ ABŞ-ın KQB-si. Xüsusilə 60-cı

0:11illərdə Sə geniş miqyaslı sosial

0:14eksperimentlər keçirir. Məhz belə

0:16eksperimentlərdən biri ilə başlamaq

0:18istəyirəm ki, doğru istiqamətlənək. Ali

0:21məktəblərin birində göz testi, vizual

0:23test adı altında siyayı gizli bir

0:25təcrübə həyata keçirir. Bu testə 100-dən

0:28çox tələbə cəlb olunur və onlar təxminən

0:3120 nəfərlik qruplar şəklində müxtəlif

0:33siniflərə salınır. Otaqdakı lövhədə

0:36müxtəlif fiqurlar göstərilir. Məsələn,

0:38mavi üçbucaq. Tələbələr sıra ilə lövhədə

0:41nə gördüklərini səsli şəkildə

0:44deməlidirlər. İlk tələbə deyir mavi

0:46üçbucaq, ikinci deyir mavi üçbucaq və bu

0:48şəkildə 20 tələbənin hamısı eyni cavabı

0:52verir. Sonra lövhədəki fiqur başqa bir

0:54fiqura dəyişir və bu proses təkrarlanır.

0:57Qara kvadrat, çəhra ağac, paralel

1:00xətlər. Tələbələrin 100 faizi doğru

1:02cavab verir. Çünki suallar çox sadədir.

1:05Amma bu eksperimentdə bir hiyə olur.

1:07Belə ki, otaqdakı 20 nəfər tələbədən

1:1019-u əslində C agenti olur və bu təcrübə

1:13yalnız bir tələbə üzərində aparılır və

1:16həmin tələbə bunu bilmir. Lövhədəki

1:18fiqur dəyişir və bu dəfə məsəl üçün alma

1:22göstərilir. Tələbələrdən nə gördükləri

1:24soruşulduqda bu dırnaq içi tələbələr

1:27almaya diqqətlə baxır və armud deyir.

1:30Növb sonuncu tələbəyə çatanda, hansı ki,

1:32agent deyil, əsl tələbədir. O da cavab

1:35verir ki, armud. Halbuki açıq aydın alma

1:38təsvir edilib. Amma çoxluğun armud

1:40deməsi həmin tələbədə şübhə yaradır və

1:43nəticədə öz gözləri ilə gördüyü həqiqəti

1:46yox, çoxluğun dediyi yalanı seçir. Lakin

1:49maraqlısı odur ki, təcrübəni bir qədər

1:52dəyişəndə və 19 agentdən heç olmasa biri

1:55deyəndə ki, lövhədəki armud deyil,

1:57almadı. Həmin o əsl tələbə də deyir ki,

2:00bu armud deyil, almadır. Bu hal göstərir

2:03ki, təkcə bir insanın həqiqəti deməsi

2:06belə yalanın təsirini yox eləyir. Sanki

2:08bircə nəfərin həqiqəti deməsi tələbəni

2:11bu kütlənin tizimindən oyadır və siyahi

2:14nəticəyə gəlir ki, yalanı nə qədər çox

2:17qışqırsaq belə, həqiqət qalib gəlir və

2:19yeganə yol onu qadağan eləməkdir. Və nə

2:22qədər ki həqiqəti deyən olmayacaq,

2:25agentlərimizin təsiri ilə cəmiyyətin

2:26fikrini formalaşdıracağıq. Hər bir fərd

2:29çoxluğa tabe olacaq. Çoxluğa tabe olmaq

2:33insan cəmiyyəti üçün bir istisna deyil.

2:35Bu bir qaydadır. Heç kəs çoxluqdan

2:37seçirmək istəmir. Bəs nə üçün bu

2:40belədir? İnsanın sağ qalması üçün

2:42cəmiyyətə ehtiyacı var və onu

2:44cəmiyyətdən ayıran, istənilən yeniliyə

2:46qarşı, fərqli fikirə qarşı silahlanır.

2:49Sanki şüuraltısı deyir ki, seçilmə, hamı

2:53kimi ol, dəstədən ayrılma. İnsan bütün

2:56mövzularda cəmiyyət elə ziddiyyətdən,

2:58mübahisədən qaçır. Orta olmaq istəyir,

3:02neytral olmaq istəyir. Belə bir ifadə

3:04var. Neytralsansa ölmüsən. Sizcə heç bir

3:07tərəfə zərəri dəyməyən insanı

3:09neyniəyiblər?

3:11Heç kimə zərərin dəymirsə, səni

3:13zərərsizləşdiriblər.

3:15Bu hərbi dildə olan bir termindir. Rus

3:18dilində daha dəqiq səslənir. Vrajski

3:20Vayska neytralizov hərfi tərcümə eləsək,

3:23düşmən orduları neytrallaşdırılıb. Yəni

3:26səni zərərsizləşdirmək belə lazım deyil.

3:29Neytrallaşmağın belə bəsdir. Sən zəif,

3:32ziyansız bir obyektə çevrilirsən.

3:34Atalarımız bəs zəif insanı necə ifadə

3:37eləyirdi?

3:39Uzundaz, beynəmaz, xeyrə, şərə yaramaz.

3:42Yəni xeyir də deyilsən, şər də deyilsən,

3:45tərəfin yoxdursa, neytralsansa

3:48yaramazsan. İnsanların əksəriyyəti

3:50neytral olmaq istəyir, orta olmağa

3:53çalışır. Bizim nağıllarda gah böyük

3:55qardaşı əjdaha yeyir, gah balaca qardaşı

3:58div aparır. Amma o ortancıla bir nağıl

4:00görmədim ki, nəsə olsun. Yəni çox rahat

4:03yerdədir. Orta təhlükəsizdir,

4:06anlaşılandır, komfortludur. Və bu sadəcə

4:09fəlsəfə dilində deyil, real həyatda da

4:12belədir. Hətta heyvanlar aləmində də

4:14kənara çıxmamaq instinkti müşahidə

4:17olunur. Məsələn, bir qoyun sürüsündə

4:19bütün qoyunlar sürünün ortasına can

4:22atır. Niyə? Çünki canavar gəlsə

4:25qıraqdakı qoyunu götürüb aparacaq. Çoban

4:27qıraqdakı qoyunu kəsəcək. Orta

4:29təhlükəsizdir. Ortabab adamı cəmiyyət

4:32özü, sürü özü qoruyur. Ortabab insan

4:35qərar vermir yamaca düşək, dağa qalxaq.

4:38Sürü ilə gedir. Basabas zamanı metro

4:41vaqonunu yadınıza salın. Sərnişinlər

4:43səni o qədər sıxır ki, hər tərəfdən heç

4:46heç yandan tutmasan da yıxılmırsan. Və

4:48bunun özündə bir rahatlıq var, bir

4:51komfort var. Palaza bürün, ellə sürün.

4:54Cığır. Nə deməkdir?

4:57Yəni bir yerdən insanlar o qədər keçib

4:59ki, ayaqları ilə o qədər əzib ki, artıq

5:02həmin yerdə təbii yol əmələ gəlib.

5:04Yaxşı, bəs bu yol bütövlükdə özü səhv

5:07bir tərəfə gedirsə, necə? Cəmiyyət

5:09azğınlaşırsa, heyvanlaşırsa, əgər

5:11getdiyimiz bu yol bizi uçurma aparırsa,

5:14necə? Qoyun sürüsü uçuruma gedirsə, o

5:17sürünün ortasında olmaq hələ də

5:19təhlükəsizdir? Xeyr, bu halda sürünün

5:22ortası elə ən təhlükəli yeridir. Çünki

5:25sürü uçuruma doğru gedirsə, ortadakı

5:27qoyunu da özü ilə aparır. Ortada uzaq

5:30görən ola bilmirsən, uçurumu görmürsən.

5:32Çünki hara baxsan gözün bir qoyuna

5:34dəyir. Amma uçurumu görsən belə, xəbər

5:37tutsan belə yenə kənara çıxa bilmirsən.

5:40Çünki hər tərəfdən sürü səni ortaya

5:42sıxır. Sanki metroda sizin stansiya

5:45gəlir, amma basabas olduğu üçün çıxa

5:47bilmirsiz. Və bu basabas sizi aparır

5:50hara? Mənsub olmadığınız bir stansiyaya.

5:54Bəs belə bir cəmiyyətdə biz nə edə

5:56bilərik uçuruma getməmək üçün? Ya biz

5:59cəmiyyət olaraq sürü halından

6:01böyüməliyik? Hamımız aydınlanmalıyıq. Nə

6:04ki işin çətin tərəfidir? Ya da ki,

6:06oyanmış o tək-tük adamlar bir az ortadan

6:10orta statistik adamlardan kənara doğru

6:12hərəkət eləməlidir. Bir az o təyyarədəki

6:15exit işarəsinə yaxın oturmalıyıq.

6:17Cəmiyyətə uyğunlaşma yaxşı bir şeydir,

6:20adaptasiyadır. Amma hərdən vurğunu

6:23dəyişmək lazım olur. Əgər cəmiyyət

6:25cahilləşirsə, belə bir cəmiyyətə

6:27uyğunlaşma. Baxın bu videoda əvvəldə

6:29dediyim sosial eksperimentin müasir

6:32forması keçirilir. Diş həkiminə gələn

6:34xanım bilmir ki, içəridəkilər hamısı

6:37aktyordur

6:39və hər dəfə qəribə bir zəng səsi gəlir

6:45və insanlar ayağa qalxır. Bu hadisə üç

6:48dəfə təkrarlanandan sonra xanım da hamı

6:51kimi hər dəfə zəng səsi gələndə ayağa

6:54qalxır.

6:59Amma bilmir niyə qalxır, nə üçün qalxır.

7:02Mənasız bir şeyi qayda olaraq qəbul

7:04edir. Daha sonra adamlar zalı bir-bir

7:07tərk edir və içəridə heç kəs qalmayanda

7:10belə xanım sistemin qaydalarına uyur.

7:14belə deyək, artıq özü bir agentə

7:16çevrilir və bugünkü cəmiyyətin böyük

7:19hissəsi bu qəlibləşmiş, proqramlaşmış,

7:23küt insanlardan ibarətdir. Və bu

7:26proqramlaşmış insanlara həqiqəti

7:28söyləməyin bir xeyri yoxdur. Çünki onu

7:31anlayacaq təfəkkürdə deyirlər. Ona görə

7:34min illiklər boyu elm mədrəsələrdə,

7:37məbədlərin gizli kitabxanalarında,

7:40sarayların zirzəmilərində saxlanılıb.

7:42Mövzunun ciddiliyi sanki bir gizlilik

7:45istəyir, bir yaxınlıq istəyir. Bir

7:48dostun zəng eləyir və deyir ki, sənə bir

7:51deməliyəm. Deyirsən, buyur,

7:53eşidirəm. Amma dostun deyir ki, elə

7:55söhbət deyil. Gəl bir sakit yerdə

7:58görüşək. Sənə bir danışmalıyam və

8:00aramızda qalsın. Mən də sizlə ciddi bir

8:02mövzunu paylaşmaq istəyirəm və ümid

8:04eləyirəm ki, bunu ayıracaq vaxtınız

8:07olacaq. Və beş saniyəlik TikTok dövründə

8:10bu uzun mühazirəni qəbul etməyə səbriniz

8:13çatacaq. Bir çox insana həqiqət deyəndə

8:16ciddiyə almır. Beynində belə bir mənzərə

8:19formalaşır. Mən, mənim həyatım və

8:22hardasa orda qıraqda bir yerdə fəlsəfə,

8:25din, həyatın mənası, həqiqət, nə bilim

8:28yoqa, moqa belə şeylər. Ya da bu gün

8:31daha çox dəbdə olan şablon bir cümlə

8:34var. Hamınız eşitmisiz və çoxunuz qəbul

8:36eləmisiz bunu. Hansı cümlədir bu? Hər

8:40kəsin öz həqiqəti var. Məsələn, bu mənim

8:43həqiqətimdir.

8:44Bu dostumun həqiqətidir. Bu bir

8:47alverçinin həqiqətidir.

8:49Bu bir Türkiyədə oxumuş tələbənin

8:51həqiqətidir. Bu bir narkomanın

8:54həqiqətidir. Görürsüz, biz mənimizi

8:56ortaya qoyuruq və həqiqət hardasa

8:59kənarda başımıza dolanır. Dondurma

9:02dadlarını seçdiyimiz kimi həqiqəti

9:04seçirik. Amma real mənzərə belə deyil.

9:06Mütq həqiqət bir dənədir və bizi əhatə

9:09edən o balaca həqiqət dediyimiz şeylərin

9:12hamısı yalanlardır. Bir daha deyirəm,

9:15həqiqət mütləqdir, absolutdur. Yəni

9:19sənin zövqündən, istəyindən asılı deyil.

9:22Əgər bu fikri qavramaq çətindirsə, gəlin

9:25bir hadisə üzərində buna baxaq. Məsələn,

9:27rusların bir adəti var. Göl qışda

9:30donanda, üzü buz bağlayanda orda bir

9:32deşik açırlar. Və insanlar adətən-nənəyə

9:35uyğun bu soyuq suya enir, bir-iki

9:37saniyəlik və geriyə qalxır. Belə deyək,

9:40bir dözümlülük simvoludur. Bir

9:43qürurverici hadisədir, ənənədir. Bayaq

9:46dediyimiz mənim həqiqətim, sənin

9:48həqiqətin, cəmiyyətin razılaşdığı

9:50həqiqət, hər kəsin öz həqiqəti. Gəlin

9:53indi bu videoya baxaq və mütləq

9:55həqiqətlə bağlı bir aydın olacaq.

10:05срагува

10:20[qışqırıq]

10:32Мале

10:39[qışqırıq][ağlama]

10:51[qışqırıq]

10:52бля

10:56сторону в другую

10:59>> [qışqırıq]

11:04>> Həqiqi bir faciədir. Yəni

11:08dilə gətiriləsi bir deyil.

11:11Anlayıram ki, çoxunuz üçün emosional

11:14ağır videodur.

11:16Amma məqsədim odur ki, emosional

11:19yaddaşınıza da həkk olunsun. Bu yazıq

11:22qadın öz həqiqəti ilə fikirləşirdi ki,

11:25indi suya düşəcəm və geriyə həmin

11:28deşikdən çıxacam. Bu o ananın həqiqəti

11:31idi. Atanın həqiqəti o idi ki, indi suya

11:35girəcəm və yoldaşımın əlindən tutub,

11:38saçından tutub çıxaracam onu. O uşağın

11:40həqiqəti o idi ki, indi mama, mama

11:43qışqıracam və anam qayıdacaq. Dostların

11:46həqiqəti o idi ki, köməkləşib bir

11:49eləyəcəyik. Görürsüz bu 40 saniyənin

11:52içində nə qədər fərqli həqiqətlər var

11:55idi. Yaxşı, bəs 40 dəqiqə sonra necə, 40

11:59gün sonra necə? Mütləq həqiqət bizim

12:03balaca həqiqətlərimizin hamısına qalib

12:06gəlir. Qadın həmin gün boğuldu və uşaq

12:09anasız qaldı.

12:10Mütləq həqiqətin gücü bundadır. Artıq

12:13mübahisə yoxdur, səsvermə yoxdur,

12:16zövqlər yoxdur, debat yoxdur. Mənim,

12:19sənin, onun, bunun həqiqəti yoxdur. Və

12:22əslində o mənzərə belədir. Mütləq

12:24həqiqət var və onun içində hardasa

12:27qıraqda mən. Mütləq həqiqət onun içində

12:30hardasa qıraqda sən, hardasa qıraqda

12:34başqa birisi. Və bizi əhatə edən

12:36həqiqətə oxşayan balaca yalanlar.

12:39Həqiqət passiv bir söz deyil. Sizin

12:42həyatınıza hər gün, hər saniyə təsir

12:44edir. Bütün varlığınız ondan asılıdır.

12:47Həqiqət bərabərdir, reallıq.

12:51Birinci müazirəyə xoş gəlmisiz. Çox

12:53sağolun ki, gəlmisiz. Qürurvericidir

12:56düşünən insanlarla bu bilikləri müzakirə

12:59eləmək. Bu qədər sosial basqıya,

13:01tənqidlərə, qaraxmalara çoxluğun nə var

13:05gedirsən deməyinə baxmayaraq, yenə

13:07gəlmisiz. Demək ki, çoxluğun sözünə

13:10qulaq asanlardan deyilsiz. Əgər

13:12Azərbaycandakı mədəni, mənəvi intibah

13:15azad, təfəkkürlü insanlardan

13:17başlayacaqsa, demək ki, bünövrəsi möhkəm

13:19olacaq. Və girişimizin adı, simvolik

13:23mədrəsənin birinci dərsi, cəmiyyətin

13:26təfəkkür dərəcələri.

13:32Çoxunuz uşaq vaxtı sirkdə olmusuz.

13:36Dairəvi səhnə içində klonlar,

13:38akrobatlar, heyvanlar.

13:41Çırqın içindəki dünya həqiqi reallıqdan

13:44çox fərqlənir. Bir tilsimli bir

13:46dünyadır. Sehirli bir yerdir. Fokus

13:48göstərəni kim, alovu udanı kim, papağın

13:51içindən dovşan çıxaranı kim? Və bu

13:54sehirli illuziya dünyasına biz əylənmək

13:56üçün gedirik. Uşağını sirkə aparan

13:58valideyn anlayır ki, cirk bir oyundur,

14:00tamaşadır. Balaca uşaq heyrətlənir,

14:03həyəcanlanır. Amma o belə anlayır ki,

14:05hansısa əyləncə formasıdır. Evə gedəndə

14:08sirk bitəcək. Yaxşı, bəs sirk bitmirsə

14:12necə? Bütün həyatın boyu sirkdəsənsən

14:14necə? İstəyirəm bu sirk dünyasına fərqli

14:18bir bucaqdan baxaq. Çünki təfəkkür

14:20dərəcələrini anlamaq üçün bizim

14:22metaforalara, simvollara ehtiyacımız

14:24olacaq. sirki o mütləq həqiqətin

14:27içindəki yalan dairəsi kimi götürək.

14:29Məsəl üçün, Bakı şəhəri özü və Bakı

14:33çirkının içi. Bir-birindən tam fərqli

14:36iki reallıq. Daha doğrusu, biri həqiqət,

14:39digəri isə iluziya, bir yalan. İndi

14:41gəlin təsəvvür eləyək ki, bu yalanın,

14:45iluziyanın içində bir ayı balası dünyaya

14:47gəlir. Bu balaca ayı sirkdə böyüməyə

14:51başlayır. Böyüdükcə ona müxtəlif fəndlər

14:53öyrədirlər. Arada bir səhnəyə

14:56çıxardırlar və beləcə uzun illər keçir.

14:58Artıq sirkdə böyümüş ayı təcrübəlidir.

15:01Qaydaları bilir, ona öyrədilən fəndləri

15:03yerinə yetirir, velosiped sürür, topla

15:06oynayır. Belə deyək, cirk qaydalarını

15:08mənimsəyib, adaptasiya olunub və

15:10haradasa uğur qazanıb sirk çərçivəsində.

15:13Amma bütün bu illər ərzində sirkdən bir

15:16addım da kənara atmayıb. Çırqdan kənarda

15:19olan dünyadan heç bir xəbəri yoxdur. O

15:21elə bilir ki, kainatın sonu elə sirkin

15:23divarlarıdır. Biz insanlıq olaraq belə

15:26bir aya baxanda ona xoşbəxt ay deyə

15:29bilirikmi? Təbii ki, yox. Çünki

15:32anlayırıq ki, yedizdirsələr də, baxsalar

15:35da, ayının yeri sirk deyil. Bəs harada

15:37ayının mənsub olduğu yer, həqiqi evi,

15:39həqiqi dünyası?

15:42Ayının yeri meşədir, təbiətdir. Gəlin

15:45simvolik olaraq ayı misalında mütəq

15:48həqiqəti orman adlandıraq. Ayın bütün

15:51varlığı ormanla əlaqəlidir. Ayı yalnız

15:54təbiətdə mütəq mənasına çata bilir. Sirk

15:58daxilində isə ayı süni yalan

16:00dünyasındadır. Dekorasiyanın içindədir.

16:03O daim gülüş obyektidir. Bir işçidir,

16:06bir kölədir. Amma bunu biz kənardan

16:08baxanlar anlayırıq. Bir insan təfəkkürü

16:11dərəcəsindən ayını və onu əhatə edən

16:13yalan dünyasını görə bilirik. Yaxşı, bəs

16:16ayının təfəkkür dərəcəsinə enəndə necə?

16:19Sizcə ayı nə anlayır? Ayının təfəkkürünü

16:23çirk formalaşdırır. Sözə qulaq asanda

16:25qənd verirlər. Qulaq asmayanda dəyənəklə

16:28vururlar. Müəyyən normalar var, qaydalar

16:31var. Məsəl üçün sosial distansiyanı

16:34öyrədirlər ayıya. Tamaşaçılara beş

16:36addımdan çox yaxınlaşmaq olmaz. Çünki

16:39qorxarlar. Səsini qaldırmaq olmaz,

16:42dişləmək olmaz. çaynaqlarını

16:44gizlətməlidir ki, heç kəsi yaralamasın.

16:46Olmazlarına büküləndən sonra ayı nə

16:49olarları yavaş-yavaş qavrayır. Nə qədər

16:52çox alçalsa, gülünc vəziyyətə düşsə,

16:55velosiped sürsə, əyninə dar olan pəncəyi

16:58geyinsə, donbalaq açsa, yıxılsa, daha

17:00çox seviləcək. Nə qədər düşü, səviyyəsi,

17:04sırtı, gülməli olsa, sirkdəkilər onu

17:06daha çox qəbul edəcəklər, daha çox qənd

17:09atacaqlar ağzına. Axı bütün çirkin

17:12işçilərindən tutmuş ayının

17:13pərəstişkarlarına qədər hamının həmin bu

17:17aydan balaca bir tələbi var. Çıxsın

17:19səhnəyə, velosipedini sürsün, şəkil

17:22çəkdirək, çıxaq gedək. Artıq əminəm ki,

17:25bir çoxunuz beyninizdə paralel çəkirsiz

17:27bizim yaşadığımız reallıq ilə. Məsələn,

17:30sizin hər birinizin balaca bir görməli

17:32işiniz var və cəmiyyət sizdən bunu tələb

17:35eləyir. Mənim də balaca görməli bir işim

17:38var. Mənə də cəmiyyət cılız bir tələb

17:40qoyur. Çıx səhnəyə konsert ver. Mən və

17:43sən mahnısını oxu. Şəkil çəkdirək

17:45vəssalam. Çünki sən bizim sirkdə həmin

17:48balaca sözə baxan ayə olmalısan. Biz

17:51artıq öz balaca həqiqətimizdə sənə yer

17:54düzəltmişik. Və nə qədər çox bizim o

17:56balaca həqiqətə uyğunlaşsan,

17:58o qədər çox səni qaldıracağıq. Bu sirkə

18:01müxtəlif fikir məktəblərində, fəlsəfə

18:03cərəyanlarda müxtəlif adlar verilir.

18:06Amma fərqi yoxdur necə adlandırırsan.

18:08Məsələn, uzunluğu metrə ilə ölçürlər bir

18:11ölkədə, başqa birində fut ilə ölçürlər.

18:14Keçmiş zamanlarda arşın ilə ölçülürdü.

18:16Yəni hansı terminlərdən istifadə

18:19etməyimizdən asılı olmayaraq eyni

18:20məfhumdan danışırıq. Və bütün bu adlar

18:23hardasa şərti adlardır, metaforalardır.

18:26Bu gün istəyirəm üç ad üzərində dayanaq.

18:29Matrix, clown world, Upside Down World.

18:32Müasir polemikada daha çox bu

18:34terminlərlə üzləşəcəksiz. Matsa böyük

18:37ehtimal bu filmə baxmısız. Neo adlı

18:40qəhrəman bir gün anlayır ki, yaşadığı

18:42dünya komputerin içindədir və süni

18:45intellekt, texnologiya insanlığa qalib

18:47gəlib. onu qul kimi istifadə edir. Hər

18:49insanın bədəni bir batareyadır və

18:51robotlar insanların həyat enerjisi ilə

18:54qidalanırlar və insanlar buna qarşı

18:56çıxmasın deyə onların beyinləri xüsusi

18:58naqillər ilə matriks deyilən qlobal bir

19:01komputer proqramına qoşuludur. Və bu

19:03batareya rolu oynayan insanlara yuxu

19:06kimi bir reallıq, süni bir həyat

19:08göstərilir. Binalar, küçələr, iş yeri,

19:10amma hamısı proqramdır, saxtadır. Və bu

19:13matriks daxilində agentlər var. İnsan

19:16cildindədirlər. Amma əslində bu

19:17proqramın matritanın antivirus sistemi

19:20kimidir. Bu agentlər tək-tük oyananları

19:23məhv etməyə çalışırlar ki, cəmiyyəti

19:26yuxudan oyatmasınlar. Və film boyu

19:28yuxudan ayılmış Neo bu agentlər ilə

19:31mübarizə aparır. Clown world, klonlar

19:33dünyası. Bu daha çox politikada işlənən

19:35ifadədir. Nə vaxt ki görürsən hər

19:38absurdur, mənasızdır, irrasionaldır.

19:40Dünyada baş verənlər o qədər

19:42məntiqsizdir ki, sanki bir iluziya var,

19:44xaos var. Onda deyirlər ki, biz klonlar

19:47dünyasında yaşayırıq. Xaotik və yaramaz

19:49bir dünyada yaşayırıq. Üçüncüsü, upside

19:52down world. Başayaq dünya deməkdir. Hər

19:54şeyin tərsinə olduğu bir yer. Pisin

19:57yaxşı, ağın qara, sağın sol olduğu bir

19:59dünya. Bizim folklorumuzda belə bir

20:01nağıl var. Ağatlı oğlan. Orda bir div,

20:04nur nurani bir qoca cildinə girir və

20:07şahın oğlunu aparır qaranlıq dünyaya.

20:10Məqsədi odur ki, oğlanı bişirib yesin.

20:12Və oğlan bu divin həyətinə girəndə iki

20:14ev heyvanı görür. At və it. Görür ki, bu

20:19dırnaq içi nurani kişi atın qabağına ət

20:22qoyub, itin qabağına ot qoyub,

20:24heyvanların yeməyini tərsinə qoyub. Və

20:27bunu görən oğlan tez yeməklərin yerini

20:29dəyişir. Sanki bu tərs dünyanı, başayaq

20:32dünyanı azca nizama salır. Bu nağılın

20:35özündə bizə bir ipucu verilir ki, bu

20:38divin işləri tərsdir. Əslində nağıllara

20:41qeyri-ciddi baxırıq, amma onların

20:43daxilində xalqın genetik yaddaşı

20:45gizlənir. Sanki neçə nəsr əcdadlarımız

20:48bizə bu nağıllarda böyük bir xəzinə

20:50ötürüblər. İnanın ki, eyni nağılları

20:53təkcə uşaqları yatızdırmaq üçün yox,

20:55böyükləri oyatmaq üçün də istifadə

20:57eləmək olar. İtlərin qabağına ot qoyulan

21:00bir dünya.

21:01Artıq bu dünyanın şər qüvvədən olmasına

21:04bir işarədir. Antixrist filmində,

21:07təxmini tərcümə eləsək, Dəccal filmində,

21:09orda da belə bir səhnə var. Ananın içinə

21:12bir şər qüvvə daxil olur. Ata bunu nə

21:14zaman hiss edir? Bir gün anlayır ki, ana

21:17neçə vaxt uşağın ayaqqabılarını tərsinə

21:19geyindir. Uşağın ayaqları əyilib,

21:21deformasiya olub. Burda ata hiss eləyir

21:24ki, ananın içində nəsə qorxunc bir

21:26var, nəsə tərz bir var. Ümumiyyətlə

21:29qorxu filmlərində dəfələrlə bu səhnə var

21:31ki, şər qüvvə evə daxil olanda divardakı

21:35xaç aşaq çevrilir. Satanizmin

21:37simvollarından biri də tərsinə durmuş

21:39xaçdır. Və rus dilində belə bir söz var.

21:42Izvraşenya, əxlaqsızlıq,

21:44mənəviyyatsızlıq. Yəni azğın insana

21:48izvraşenic deyirlər. Sözün kökündə rus

21:51dilindəki vroşya, vraşatsa kəlməsi

21:55durur. Çönmüş, fırlanmış kimi tərcümə

21:58olunur. Kriminal verilişlərdə

22:00soruşurlar, niyə arvadını öldürdün?

22:02Deyir, vallah rəis, əsəbləşdim, beynim

22:05çöndü. Klassik slavyan mifologiyasında

22:08yenə eyni paraleli görürük. Baba Yaqa

22:11meşədə yaşayan bir cadugar ifritə

22:13obrazıdır. Və bu şər qüvvə özünü necə

22:16biruzə verir, onun taxmasının ayaqları

22:18var və çönə bilir, fırlana bilir. Hərdən

22:21üzü kəndə durur, hərdən üzü meşəyə.

22:23Demək olar ki, bütün mədəniyyətlərdə,

22:25mifologiyalarda şər qüvvə özündən bir

22:28yaratmır. Sadəcə olan şeylərin

22:30yerini dəyişir. Sağı sol, solu sağ kimi

22:32göstərir. Bruce Willisin məşhur filmində

22:35bir qrup bandit ölkədə xaos yaratmaq

22:37istəyir və bunu necə eləyirlər? Xüsusi

22:40xakerlər bir an içində sfforların

22:43işıqlarını, nizamını pozur. Qırmızı

22:46əvəzinə yaşıl yanır və bütün

22:48avtomobillər bir-birinə çırpılır. Bir

22:51bomba belə partlatmadan ölkədə böyük

22:53xaos yaradırlar. Banditlər eləmir bunu.

22:57Cəmiyyət özü-özünə eləyir. Yetər ki,

23:00dəyərləri azca. Məsələn, qırmızı yerinə

23:04yaşıl. Bunu eləmək olmaz. Əvəzinə hər

23:07olardı. Və camaat özü bir-birini

23:10qıracaq.

23:12Kitabi Dədə Qorquda o boyda

23:14qəhrəmanların içində, igidlərin içində

23:17biz niyəsə bu qoca kişiyə bu qədər önəm

23:19veririk? Niyə məhz Dədə Qorquun adın

23:23olmalıdır dastan? O qədər güclü igid

23:25olan yerdə. Dədə Qorqu özü öz haqqında

23:28nə deyir? Ayrana doyuran demədim, mən də

23:31qorqud. Tikənə sökən demədim, mən də

23:34qorqu. Ayran içməklə doymaq olmaz. Bu

23:37bir həqiqətdir. Və nə bildirir Dədə

23:40Qorqu? Bildirir ki, mən sizə yalan

23:42demədim. Hər zaman həqiqəti dedim. Dədə

23:45Qorqud mütəq həqiqətin simvoluddır və

23:48dastandakı bütün igidlərin adını da məhz

23:51Dədə Qorqu qoyur. Baxır necə birisidir

23:53və buna uyğun olaraq həminn igidə ad

23:55verir. Yəni birinin adı dəli domrul

23:58qoyubsa, bilirsən ki, igid oğulandır.

23:59Amma biraz dəlidir. Görürsüz ən yüksəyə

24:03qoyduğumuz insan, ən güclü, ən varlı

24:05insan olmayıb. Məhz həqiqəti olduğu kimi

24:08söyləyən insan olub bizim qəhrəmanımız.

24:11Sizcə, niyə biz həqiqətə bu qədər önəm

24:14vermişik? Çünki bir cəmiyyətin bünövrəsi

24:17reallıq üzərində qurulmalıdır. Bayaq o

24:19batan qadın kimi biz həqiqəti iqnor

24:22eləyə bilmərik. Bir gün mütləq qarşımıza

24:24çıxacaq və həqiqətdən küsmüş cəmiyyət

24:27əvvəl-axır həqiqətlə barışmalı olacaq.

24:301984 kitabında Orvell o məhv olmuş,

24:34həqiqətdən uzaqlaşmış cəmiyyəti necə

24:36təsvir edir? Şəhərin bütün divarlarında,

24:38plakatlarında nə yazılıb? Müharibə

24:41sülhdür, köləlik azadlıqdır. Cəhalət

24:44qüvvətdir. Tamamilə yalan dəyərlər, tərs

24:48fikirlər önə çıxarılır. Orvel başayaq

24:50dünyanı gözəl izah edir.

24:53Çirkdə də başayaq bir dünya var.

24:55Heyvanlar insan paltarı geyinir, papağın

24:58içindən dovşan çıxır, akrobatlar başayaq

25:01sallanır. Amma ayı ömür boyu bu başayaq

25:04dünyada yaşadığı üçün onun üçün bu

25:06normadır. Doğulduğu andan bu yalanın

25:09içindədir və təfəkkürü kor təfəkkürdür.

25:12Çünki meşənin varlığından xəbəri belə

25:14yoxdur. Burda ayı misalında biz bütün

25:16cəmiyyəti nəzərdə tuturuq. Həqiqi

25:18informasiyadan, reallıqdan uzaq düşən

25:21cəmiyyət klonlar dünyasına çevrilir.

25:23Cəmiyyəti ağıllılar, müdriklər yox,

25:26düşüklər, səviyyəsizlər yönləndirir və

25:28bu sirk insanları sanki zəbt edir. Bəlkə

25:31real həyatda bunu hiss etmirsiz, amma

25:34bir sosial medianı açın, üç dəqiqə

25:36keçməyəcək ki, bir axmağın, bir

25:38səviyyəsizin videosu çıxacaq qarşınıza.

25:40O virtual dünyada üzünüzü hansı tərəfə

25:43çevirsəniz, mütləq bir klonun çıxacaq

25:46qabağınıza. Əgər hara baxsanız klon

25:48görürsüzsə, deməli bu klonlar sizi ne

25:50eləyib? Əhatə edib, mühasirəyə alıb. Və

25:54son məqsədləri nədir? Sizi

25:56neytrallaşdırmaq. Yəni əvvəl pis bir

25:58şərh yazardsa, bu gün artıq neytral

26:00yanaşırsız. Yəni neytrallaşırsız.

26:03İstəmirsiz zərəriniz dəysin.

26:05Zərərsizləşirsiz, yaramazlaşırsız. Gözə

26:08görünməz, incə bir müharibədə

26:11yavaş-yavaş məğlub olursuz. Amma bəzən

26:14aylar bu çirkdən qaça bilir, elə

26:17deyilmi? Və çirkdən qaçır red pill

26:20deyilən məfhumdan başlayır. Bu dəqiqə

26:22dünya mediasına, internetə hara baxsan

26:24bu ifadə qarşınıza çıxacaq. Yaxşı bəs

26:27nədir red pill? Əminəm ki, çoxunuz

26:29bilirsiz. Amma içimizdə bilməyənlər üçün

26:32gəlin təkrar eləyək. Red Pill tərcümədə

26:36qırmızı həb, qırmızı dərman deməkdir. Bu

26:38anlayış matriks filmindən götürülüb və

26:40mədəni siyasi mövzularda çox istifadə

26:43olunur. Əvvəldə dediyimiz filmin

26:44qəhrəmanı Neo matritanın daxilində, yəni

26:48komputer proqramının içində bir virtual

26:50dünyada yaşayır. Bir gün bu yalan

26:52dünyasına kənardan Morfius adlı biri

26:55gəlir. Morfius gələcəkdə Neonun müəllimi

26:57olacaq və Morfius Neonu sanki oyatmaq

27:01üçün matriksə gəlir və ona iki həb

27:03təklif edir. Blue pill və red pill.

27:06Deyir ki, mavi həbi içsən, məni bir daha

27:08görməyəcəksən və həyatın olduğu kimi

27:10davam eləyəcək. Yox, qırmızı həbi içsən,

27:13həqiqəti biləcəksən və həyatın bir də

27:15heç vaxt əvvəlki kimi olmayacaq. Və bu

27:18filmin nəticəsində müasir politikada da

27:20Red pill ifadəsi bir terminə çevrilir.

27:23Red pill olmuş birisi daha

27:25televiziyanın, xəbərlərin, cəmiyyətin

27:27dediklərinə inanmır, sorğulayır. Blue

27:30isə media cəmiyyət verirsə, onu həqiqət

27:32kimi qəbul eləyir, tutuquşu kimi

27:34təkrarlayır. Asiya ölkələrinin birində

27:3690-cı illərdə belə bir fenomen başladı.

27:39Veriliş gedir və 24 saat ekranın yanında

27:42balaca bir ekranda bir adam başı sizinlə

27:46bir yerdə televizora baxır. Məsələn,

27:48gülməli yerdə gülür. Hərdən heyrətlənir,

27:51kədərli yerdə kədərlənir. Belə bir

27:53kontentə baxan insanı tam blil

27:55adlandırmaq olar. Çünki düşünmə

27:58qabiliyyəti belə yoxdur. Bilmir

27:59gördüyünə ağlasın, gülsün və ona o

28:02balaca ekrandakı adamın başı lazımdır.

28:04Və bu gün internetdə hər yerdə bunu görə

28:07bilərsiz. İnsanlar başqa birinə baxır

28:09ki, nə hiss edəcəyini anlaya bilsin.

28:11Niyə belədir, birazdan biləcəksiz, amma

28:14ilk öncə çıxmalıyıq. Red pilli bir neçə

28:18mərhələdən keçir. Mərhələlər isə

28:20bunlardır.

28:22Gəlin indi step bystep ayı timsalında

28:25bunu görək. Məmnuniyyətsizlik.

28:28Ayı cırkın içində tam xoşbəxtliyinə çata

28:30bilmir. Arada ağzına qənd atırlar.

28:33Sevinir. Amma ümumi götürəndə

28:35yarımçıqdır. Özünə yer tapa bilmir.

28:38Rusca belə bir ifadə var. Çusiarelki

28:42özümü öz qabımda hiss eləmirəm. Türkcədə

28:44kəndimi yabancı kimi hiss ediyorum.

28:46Bunlar hamısı nədir? Ayının meşədən ayrı

28:49düşməyinin simptomlarıdır. Ayı ormanı

28:52görməsə də, onun yoxluğunu hər addımda

28:54hiss eləyir. Əynindəki insan paltarı onu

28:56sıxır ya caynaqları velosipedi tutanda

28:59narahat olur. Hiss edir ki, bu caynaqlar

29:02sanki velosipedi tutmaq üçün yaranmayıb.

29:04Ağzına atılan qənd şirindir amma

29:06doydurmur. Bir ruhsal acılıq,

29:08depressiya, tənhalıq, yorğunluq,

29:11tənbəllik, bveclik ekzistensial

29:13boşluqdadır. Məmnun deyil. Və ayı bunu

29:16hiss etməyə başlayanda onda

29:18məmnuniyyətsizlik mərhələsi başlayır.

29:21İkinci mərhələ sorğulanma mərhələsidir.

29:23Ayı məmnuniyyətsizliyində qalmır ki,

29:26həyat belədir, heç nəyin mənası yoxdur.

29:29Heç kəs tam xoşbəxt deyil. Bu

29:31məmnuniyyətsizliyin şüarlarıdır. Şüardan

29:34suala keçəndə sən sorğulamağa

29:36başlayırsan. Niyə həyat belədir? Niyə

29:38heç nəyin mənası yoxdur? Niyə heç kəs

29:41tam xoşbəxt deyil? Niyə ailəmdə

29:43özgələşirəm? İş yerim mənə xoş deyil.

29:45Trəndə düşən mahnılar xoşuma gəlmir.

29:48Ukrayna ilə Rusiya niyə bir-birini

29:50qırır? Avropalılar niyə bu qədər qaçqını

29:52içəri buraxırlar? TikTok niyə camaatı

29:55səviyyəsizləşdirir? Dostum var idi. Necə

29:57oldu birdən-birə? Narkoman oldu ya

30:00Instagramda xoşbəxt şəkillər paylaşan o

30:02cütlük necə oldu? Birdən-birə

30:04boşandılar. Ayı sanki çırkın absurd

30:07olduğunu yavaş-yavaş anlamağa başlayır.

30:10Konların saxta gülüşlərinin bir qrim

30:13olduğunu görməyə başlayır və özünə sual

30:15verir. Niyə mən klonun əlindəki o qəndə

30:18görə donbalıq aşmalıyam? Artıq ayı bir

30:21skizis içindədir. Nədir skizis? Qədim

30:24yunan dilindən parçalanma deməkdir.

30:26Schizofren, yəni şizofren eyni sözdən

30:30yaranır. İnsan beyninin içində ikiləşir,

30:33parçalanır. Pelin ikinci mərhələsində

30:35özündəki bu ikiləşməni görə bilirsən.

30:37Sanki içində bir azad insan var və bir

30:40kölə var və onlar arasında dialoq

30:42başlayır. İçindəki azad insan içindəki

30:45köləni sorğulayur. Güzgüdə iti dişlərinə

30:48baxır və deyir: "Görəsən bu dişlər nə

30:50üçündür? Bəlkə mən düşündüyümdən daha

30:53güclüyəm. Bəlkə mənim taleyim tamam

30:55başqa olmalıdır. Bəlkə mən bu sirk

30:57cəmiyyətini, bu klonlar dünyasının bir

31:00parçası deyiləm. Və bu sorğulamadan

31:03şirinilikləşməmə

31:04mərhələsi doğulur. Bu mərhələdə ayıya

31:07artıq alqışlar, səhnə, məşqçinin

31:10verəcəyi qənd belə maraqlı deyil. Ayı

31:12suallar içindədir və sirkdən çıxmaq

31:14istəyir. Artıq bunu düşünür. Müdir

31:16iclasda nəsə danışır, amma sən artıq

31:18beynində özün-özünü işdən qovmusan.

31:20Artıq bivcilik yaranıb səndə. Cəmiyyət

31:23içində paltarına fikir vermirsən. Harasa

31:25çağırırlar, həvəsin yoxdur, getmirsən.

31:28Ad günü təbriklərini yazmırsan heç kimə.

31:31Qarşına çıxan reklamlar sənə təsir

31:33eləmir. Artıq bu cirk, bu iluziya

31:35dünyası səni şirinlikləşdirə [musiqi]

31:37bilmir. Təkcə yaxşı yox, pis də

31:40sənə təsir etmir. Biri səni tənqid edir,

31:43pis fikir bildirir haqqında, amma ona

31:45cavab vermirsən. Niyə? Çünki yetərincə

31:48əsəbləşə bilmirsən. Bahalı markalı

31:50paltarlara baxırsan, pulun çatır, amma

31:52almırsan. Məsələn, Michael Korse

31:55paltarı. Kiminsə adı və soyadı yazılan

31:58paltar. Məsəl üçün azərbaycanlı olsaydı

32:01Mikayıl Xorasanlı. Niyə mən Mikayıl

32:05Xorasanlının adını üstümdə belə qürurla

32:07daşımalıyam? Cəmilə Əlizadə, Tofiq

32:10Məmmədli. Birinci mərhələ

32:12məmnuniyyətsizlikdir. Tofiq Məmmədlinin

32:14paltarını alırsan, amma adiləşir, səni

32:17məmnun eləmir. İkincisi, sorğulamadır.

32:21Bu Tofiq haranın tulasıdır ki, üstümdə

32:23onun adını daşıyım? Üçüncüsü,

32:26şirinlikləşməmə.

32:28Bir rəfiqən gəlir, sinəsində Tofiq. Amma

32:31həsəd çəkmirsən ki, ayda kaş mənim də

32:33sinəmdə indi bir Tofiq olardı.

32:37Sərhədi aşmaq. Balaca uşağın başını qata

32:40bilməyəndə oyuncaqlarla bir də görsən

32:42götürülür gedir və şirinilikləşməyən ayı

32:46çirkın gipnozundan oyanan kimi çirkin

32:49divarlarını limitini görür. İstəyir

32:51ordan çıxsın. Gəlin indi sirkə yuxarıdan

32:54baxaq. Çirk. Çirkın sərhədləri.

32:58Daha sonra gəlir çırkı əhatə eləyən

33:00şəhər və daha sonra şəhəri əhatə eləyən

33:04təbiət, yəni orman. Redpilin dördüncü

33:07mərhələsi sərhədə aşmaq ağrılı

33:09mərhələdir. Matriksdən qaçışın dördüncü

33:11mərhələsində artıq ayı əmrləri yerinə

33:14yetirmir. Öz xoşu ilə donbalaq aşmır.

33:16Dəfələrlə qamçı dəyir və ayı ilk dəfə

33:19nərə çəkir. Dişləri görünür, caynaqları

33:23çıxır və ayı tam görkəmi ilə, özü kimi,

33:26nəhəngliyi ilə üzə çıxır. Artıq

33:29tamaşaçılar susur, donub qalır. Əylənmək

33:32üçün gəlmişdilər, xırıldamaq üçün

33:34gəlmişdilər. Ayı isə neqativ gətirir,

33:37əyləndirmir, flow eləmir, donbalaq

33:39aşmır. Qorxuludur, istədiyi kimidir.

33:43Sərhədi aşırsansa artıq cəmiyyət də

33:45səndən narazıdır. Çünki sən bütün sirkin

33:48təməlini pozursan və artıq cəmiyyətin

33:51cahil tələbatına xidmət eləmirsən,

33:53cəhalət xidmətçisi deyilsən. Və bir neçə

33:56saniyə əvvəl ayıya əl çalan camaat

33:59ayının həqiqi təbiətini və qüdrətini

34:02görəndə sevgiləri nifrətə çevrilir.

34:05Çünki sevdikləri həqiqi ayı deyildi.

34:07Onun donbalaq aşan versiyası idi,

34:10velosiped sürən versiyası idi, kölə olan

34:13versiyası idi və panika başlayır. Xaos

34:17sirki bürüyür və ayı qapıdan çıxır və

34:20qaçır.

34:22Sərhədi aşandan sonra həqiqət

34:24axtarışında olan adam üçün ən çətin

34:27məqam başlayır. Mübarizə.

34:30Ayı ilk dəfə olaraq matriksi tərk edir,

34:32amma düşdüyü yer o matriksdən daha da

34:34pis yerdir. Sirkdən çıxan kimi onu orman

34:37gözləmir. İlk qarşılaşdığı şəhər olur.

34:40Sirk nə qədər sıxıcı və absurd olsa da

34:43təhlükəli deyildi. Amma şəhər necə?

34:46Avtobuslar, maşın yolları, qaranlıq,

34:49soyuq, müxtəlif şəhər səsləri. Şəhərdəki

34:52insanlar sirkdəkindən daha da

34:54aqresivdir. Üstünə daş atan kim,

34:56avtomobillə onu vurmağa çalışan kim və

34:59ayı başlayır bu şəhərin içində xaotik

35:01olaraq o tərəf bu tərəfə qaçmağa. Xəbər

35:04yayılır ki, sirkdən ayı qaçıb bütün

35:07şəhərə elan edilir. Polis maşınları,

35:10fövqəladə hallar, şəhərin güc

35:12strukturları işə keçir və başlayırlar bu

35:15ayını axtarmağa, ovlamağa. Əgər çirk

35:18daxilində qamçı vururdularsa, burda

35:20artıq həqiqi güllələrdən atəş açırlar,

35:24bəlkə də yaralayırlar ayını. Burda daha

35:26qənd, konfet yoxdur. Bir çox insan azad

35:29təfəkkürün bu hissəsində sınır və

35:31yalvarır ki, onu köhnə sirkə aparsınlar.

35:34Donbalaq da aşacaq, velosiped də

35:36sürəcək. Burdan geri qayıdan ayılar

35:39matriksin könüllü köləsinə çevrilir.

35:41Digər qaçmaq istəyən heyvanları ümiddən

35:44salır. Çünki onlar çirkdən kənara çıxıb

35:46və həqiqi dünyanı nə qədər qorxunc

35:49olduğunu, dəhşətli olduğunu görüblər. Və

35:51gəldikləri müdrik nəticə nə olub? Elə

35:53başını sal aşağı, donbala aş, qəndini

35:56ye, şükür elə. Nisbi məmnunluq, yəni

35:59məmnuniyyətsizlik. Redpilin mübarizə

36:02mərhələsi özünü müxtəlif formada büruzə

36:05verə bilər. Dostların səni anlamır,

36:07ailən səni danlayır, işdən qovurlar,

36:10töhmət alırsan, şəhərdə söyürlər səni,

36:13dərlixanaya salırlar. Yəni cəmiyyət

36:15səninlə mübarizəyə keçir. Cirk bizim

36:18mental sərhədimizdir. Beynimizin

36:20məhsuludur. Mental sərhəddən çıxmaq daha

36:22asandır. Şəhər isə başqa sözlə Babir

36:26artıq cəmiyyətin bizə qoyduğu

36:27sərhədlərdir. Onlar aşmaq daha

36:29ağrılıdır. Amma bu mərhələdə ayı fərd

36:32olaraq dəyişir. Möhkəmlənir, yaralanır,

36:36mənalanır,

36:37dözümü artır. Və əgər bu ictimai basqıya

36:40tab gətirib şəhərin küçələrindən rayon

36:43yoluna çıxa bilirsə, sonra oranı da aşıb

36:46şəhəri tərk edə bilirsə, hara çatır?

36:48Ormana. Növbəti mərhələ varma

36:51mərhələsidir. Həqiqətə varmaq, var

36:54olmaq. Ayı artıq itir. Bir fərd kimi

36:57yoxdur. Ormanla bütövləşir. Həqiqətinə

37:00çatır. Artıq sirkdəki yarımçıq ayı

37:03deyil. tam ayıdır. Sən həqiqəti

37:06biləcəksən və həqiqət səni azad edəcək.

37:09Yəni həqiqət səni suallardan azad

37:12edəcək, xaosdan azad edəcək,

37:14yalanlardan, beynindəki mental

37:17sərhədlərdən, ruhundakı boşluqdan azad

37:20edəcək. Gecə düşür meşədə, hava soyuyur

37:22və ayı görür ki, ona soyuq deyil.

37:25Bədənindəki o tüklü kürk onu qızdırır.

37:28Ideal bir temperatur yaradır. Amma

37:30sirkdə həmin kürk onu gecələr

37:32tərrədirdi. Məmnun deyildi kürkündən.

37:35Elə bilirdi ki, pis [musiqi] bir şeydi.

37:37Sorğulayırdı özünü. Yuxudan ayılır gözəl

37:40bir təbiətin içində və tam sürəti ilə

37:43qaçır. Görür ki, ayaqları sürüşmür,

37:46torpağa tam yapışır. Amma sirkdə

37:48ayaqları parketdə, kafeldə, insanın

37:51yaratdığı o süni döşəmələrdə sürüşürdü.

37:54Elə bilirdi ayaqları sürşkəndir,

37:57ayaqları pisdir. Gəlir çıxır bir çayın

37:59qırağına, bəncəsini atır suya və bir

38:02balıq caynaqlarına eləşir. Və aya

38:05anlayır ki, caynaqları onun şikliyi

38:08deyildi. Super gücü idi. Sirkdə

38:11velosipedi sürəndə bu caynaqlarına görə

38:13utanırdı. Elə bilirdi ki, caynağı caynaq

38:16deyil, sadəcə pis dırnaqdır. Belə bir

38:20deyim var e. Naxçıvanda çəngələ cırıq

38:23qaşıq deyirlər. Təbii ki, onu qaşıq kimi

38:27istifadə eləsən yararsızdır, gülməlidir.

38:29Və əgər hər çəngəl camaatın sözü ilə

38:32özünü cırıq-qa qaşıq hesab eləsə,

38:35depressiyaya düşər, özünə namaz alar.

38:37Cırıq-qaşıq olmaq çəngəlin həqiqəti

38:39deyil, yalanıdır. Həqiqəti onun çəngəl

38:43olmağıdır və o ancaq çəngəl olanda öz

38:46mahiyyətinə çatır. Necə ki, ayının

38:48eybəcər dırnaqları caynaq olanda mütləq

38:52həqiqətinə çatır. Özünə dönür, öz

38:54mahiyyətini anlayır. Sirkdə həmişə özünü

38:58dəyişirdi. gah velosiped sürən, gah

39:00rəqqasə idi, gah futbolçu idi, gah

39:03menecer idi, gah filankəsin əri, filan

39:05fakülənin tələbəsi, sərnişin, vətəndaş,

39:09dinləyici, izləyici. Bütün bu rollarda o

39:12yarımçıq idi. Və ayı çırkın ona sırıdığı

39:16bu balaca həqiqətlərə baxanda nə hiss

39:18edirdi? Mən nə pis velosipedçiyəm? Mən

39:21rəqs eləyə bilmirəm. Mən pis

39:23futbolçuyam. Yaxşı menecer deyiləm.

39:25Müdir xəbər tutan kimi qovacaq məni.

39:28sirk ayını aydan başqa hər şeyə çevirmək

39:31istəyirdi. Onu öz mahiyyətindən

39:33uzaqlaşdırırdı.

39:35Qanadlarının mahiyyətini anlamayan quş

39:39şikəst heyvan olduğuna üzülər.

39:42Yəni bilmir qanadı nə üçündür. Elə bilir

39:45ki, əlləri yoxdur. Amma qanadlarının

39:48mahiyyətini anlayan quş həqiqəti bilər,

39:51azad olar. Biriniz deyə bilərsiz ki,

39:54yaxşı bu fəlsəfi cümlələr filan başa

39:56düşdük. Bəs praktik həyatda, real

39:59həyatla nə əlaqəsi var bunun? Yenə

40:02oxumalıyıq, işləməliyik, maaş almalıyıq.

40:05Bu həqiqət nə olan şeydir ki, bizə xeyri

40:07dəysin. Bu işdə pul zad var. Mənim

40:10qazancım nə qədərdir? Faizim nə

40:12qədərdir? Bu həqiqətdən görürsüz necə

40:15sirk təfəkkürü ilə düşünürük? Bir ayə

40:18yaxınlaşır ki, gecə elə gəl qaçaq

40:20meşəyə. Ay deyir, gedərəm səninlə. Amma

40:24de görüm o meşədə donbalaq aşanda mənə

40:26neçə dənə qənd verəcəklər. Müasir

40:29psixoloqların 99 faizi sizə xoşbəxtlik

40:33satmağa çalışır. Effektiv insanların

40:36yeddi vərdişi düşün və zəngin ol.

40:39İndinin gücü varlı ata, kasıb ata.

40:42Xəyallarınızı gerçəkləşdirin.

40:44Müvəffəqiyyətin sirləri. Bir sözə

40:46sığışdırsan,

40:48xoşbəxtlik. Həqiqət isə xoşbəxtlikdən

40:51bir mərhələ daha yuxarını verir.

40:53Mahiyyəti verir. Mahiyyət böyükdür.

40:56Xoşbəxtlik. Orman böyükdür. Qənd.

40:59Cəmiyyətdəki insanların 99 faizi bu

41:02sirkin daxilindədir. Mental olaraq,

41:04təfəkkür olaraq. Və belə insanları

41:06hərəkətə gətirən mühərrik, xoşbəxtlik və

41:10bədbəxtlik hissləridir. Yəni ki,

41:12hərəkətləri qənd və dəyənəydəkdən

41:14asılıdır. Ayı nə istəyir, daha çox qənd

41:17alsın, daha az dəyənək yesin. Sən Haris

41:20məntiqi ilə götürsən, bədbəxtliyi

41:23minimallaşdırmaq,

41:24xoşbəxtliyi maksimallaşdırmaq. Yəni buna

41:27çalışır amma. Burdan da hedonizm inancı

41:30doğur. Əgər həyatın mənası yoxdursa,

41:33onda həyatın hər anını həzzə çevirmək

41:36lazımdır. İmkan düşən kimi kef eləmək.

41:39Daha çox ləzzət alım, daha çox əylənim,

41:42daha çox yeməklər yeyim, ölkələr gəzim,

41:45status qazanım, paltarlar geyinim. O

41:48kafedən bu kafə, bu restorandan o

41:50restorana. Azərbaycan özü bilmədən

41:53hedonizm fəlsəfəsini yaşayır. Amma ayı

41:56üçün orman və ya mütləq həqiqət təkcə

41:59ləzzət almaqdan ibarət deyil. Çünki

42:01orman xoşbəxtliklə bərabər bədbəxtlik də

42:04gətirir. Amma buna baxmayaraq ayı

42:06ormanda tam mahiyyətinə çatır. Bunu tam

42:09dərk etməsək növbəti addımları ata

42:11bilməyəcəyik. Bir fərd, bir cəmiyyət

42:13olaraq hedonizmdə ilişib qalacağıq. Yəni

42:15uğur və xoşbəxtlikdə ilişəcəyik. Uğur və

42:18xoşbəxtlikdə ilişən xalqlar və fərdlər

42:20isə daxilən mahiyyətsiz qalırlar. Belə

42:23insanların xoşbəxtliyi tez olur.

42:25Endorfin orqazmına çox tez çatırlar.

42:28Məsələn, intelektual, ağıllı bir insanı

42:31güldürmək üçün incə bir yumor olmalıdır.

42:34Xüsusi bir zövq olmalıdır tamaşada ya

42:37filmdə. Yəni bir əziyyət çəkirməlidir.

42:40Axmaq adamı isə güldürmək üçün bir

42:42kişiyə arvad paltarı geyindir, səhnədə

42:45yıxılsın. Hamısı ağzını ayırıb meymun

42:48kimi hırıldayacaq, qarınları çırılacaq

42:50gülməkdən. Necə ki, bu cür zarafatlar

42:53primitiv, düşük və bəsit sayılır.

42:56Əyləncə, ləzzət, uğur, qələbə, bunlar da

42:59primitiv xoşbəxtliklərdir. Dayazdır,

43:01nazikdir, şəffafdır, içi boşdur.

43:04Eşitmisiz bu ifadəni? Gözləri elə bil

43:06şüşədəndir. Yəni o qədər dayazdır

43:09düşüncəsi ki, gözləri şüşəyə oxşuur. O

43:11qədər boş adamdır. Və təsəvvür eləyin

43:14ki, gələcəyinizi şüşədən bir ev kimi

43:16tikirsiz. Hər tərəfi xoşbəxtlik və

43:18uğurdan, günəş və işıqdan ibarətdir.

43:21Amma həyat da sürprizlər ilə doludur.

43:24Yəni taley bircə dənə daş atsa bu evə,

43:27bütün ev çirik-çirik olub töküləcək. Və

43:29həyatlarını belə şüşədən ev kimi quran

43:32insanlar, həyatlarını göstəriyə çevirən,

43:35əyləncəyə çevirən var-dövlət, material

43:37dəyərləri, üzlərinə sürtdükləri krem,

43:40gəzdikləri ölkələr, bunları nümayiş

43:42etdirən insanlar xoşbəxt görünsə də

43:44əslində o şüşədən evin içində

43:46tir-tirəsirlər ki, bir də gördün toylar

43:50olmadı, bir də gördün işdən qovdular,

43:52bir də gördün sevdiyin insan çox pis

43:55xəstələndi.

43:57Bir də gördün gözünün biri tutulmağa

44:00başladı. Uzun illər dayanmadan

44:02bədbəxtlikdən xoşbəxtliyə doğru qaçırıq.

44:04Nə qədər uzun yol gedirik, uzaqlaşırıq

44:07bədbəxtlikdən. Amma elə başımızı

44:09çeviririk ki, bədbəxtlik düz

44:11böyrümüzdədir.

44:13Bu prankı görmüsüz yəqin iplə ilanı

44:16adamın ayağına bağlayırlar və hara qaçsa

44:18ilanın dalı gəlir. Yəni sən xoşbəxtlik

44:21mərtəbəsində olmaq istəyirsənsə,

44:23bilməlisən ki, bədbəxtlik də həmin

44:25mərtəbədədir. Bədbəxtlik və xoşbəxtlik

44:28qapı qonşularıdır. Yəni sənin seçdiyin

44:30bu mərtəbədə hər ikisi ilə üzləşəcəksən.

44:34Geci tezi var amma qaçılmazdı. Ola bilər

44:37ki, illərlə qarşına elə xoşbəxtlik

44:39qonşusu çıxsın. Amma bir gün görəcəksən

44:41ki, liftin qapısı açılır, bədbəxtlik

44:43müəllim yavaş-yavaş sənə tərəf gəlir.

44:46Ayının ormanla bütövləşməsi isə

44:48xoşbəxtlik və bədbəxtlikdən yuxarıdadır.

44:51Başqa bir müstəvidədir. Ayı

44:53mahiyyətindədir.

44:54Və görkəmli şərq filosofu Alimi İbn

44:57Sinanın bu mahiyyət anlayışına xüsusi

45:00yanaşması var. Məsələn, Aristotel

45:02məntiqində bildiyiniz kimi məfhumun

45:04[musiqi] iki halı var. Varlıq və yoxluq.

45:07Aristotelin məntiqi dəmir məntiqidir.

45:10Yəni otağa girirsə, masada şam varsa,

45:12Aristotel düşün artıq söhbət bağlanıb.

45:15Şam artıq var. İbn Sina isə deyir ki,

45:18otur indi mən sənlə söhbəti bir az da

45:20xırdalayım.

45:22Hər var olan hələ var olmaq demək deyil.

45:25İbn Sina var olmanın özünü iki hissəyə

45:28parçalayır. Varlığın vücudu və varlığın

45:31mahiyyəti. Məsələn, sənin həyat yoldaşın

45:34ola bilər. Vücud olaraq var, amma

45:36mahiyyətcə həyat yoldaşın yoxdur.

45:38Mahiyyətcə sən təksən. Məsələn, keçmişdə

45:42ayağı qırılmış bir yatağın altına kitab

45:44qoyardılar ki, əsməsin, ayaq əvəzi

45:46olsun. O vücud olaraq kitabdır.

45:49Səhifələri var, yazıları var, amma

45:51mahiyyət olaraq kitab deyil. Bu gün

45:54smartfonda audiobook dinləyə bilərsiz.

45:56Nə üz qabığı var, nə səhifələri var.

45:59Amma o daha çox kitabıdır. Nəinki yatağa

46:02ayaq əvəzləyən o əşya. İbn Sina belə bir

46:04sual verir. Biz bir varlığı

46:07qiymətləndirəndə onu hansı keyfiyyətinə

46:09görə qiymətləndiririk? Və deyir ki, onu

46:11vücuduna görə yox, mahiyyətinə görə

46:14qiymətləndirməliyik. Misal çəkir ki, bir

46:17atı ondan sağılan südə görə yox,

46:19çıxardığı səsə görə yox, ondan gələn

46:21ətirə görə yox, onun sürətinə görə

46:23deyirik ki, yaxşı atdı. Bir ağaca onun

46:26meyvəsinə görə qiymət veririk. Demirik

46:28budaqlara əyri ağac. Deyirik armud

46:30ağacı. Demirik balaca boy ağac deyirik

46:33nar ağacı. Demirik [musiqi] cırıq qaşıq.

46:35Hər öz mahiyyətinə doğru getdikcə

46:37keyfiyyəti artır. Hər öz

46:39mahiyyətindən uzaqlaşdıqca cılızlaşır.

46:42Neçə dəfə olub ki, kənd yolunda balaca

46:44ucuz bir restoran olar. Amma o qədər

46:46dadlı olar ki, yeməyi hamı ora gedər.

46:49Bir qılıncın vücudu bir alətdir, bir

46:52dəmir parçasıdır. Əgər qılınc

46:54mahiyyətindən uzaqlaşırsa, üzərinə çoxlu

46:56daşqa qarş çəkilir, bir padşaha, yaxana

46:59hədiyyə olunursa, onun otağında divardan

47:02asılı qalır və illərlə orda onu toz

47:04basır, paslanır və cılızlaşır, bəzəyə

47:07çevrilir və heç cür özfiyyətini artıra

47:10bilmir. Çünki atın qabağına qoyulan ət

47:12kimidir, baş ayaqdır. Əgər qılınc öz

47:15mahiyyətinə doğru gedirsə, üstündəki

47:17bəzək, düzək o qədər maraqlı deyil. Əsas

47:19onun kəsəridir. Və bir kəs mahiyyətinə

47:22çatanda həqiqət onu azad eləyir. Nədən

47:25azad eləyir? Başqaları olmaqdan,

47:28başqalarına lazım olan keyfiyyətləri

47:30özündə artırmaqdan. Elə adamlar var ki,

47:33kim nə eləyir, onu eləməyə başlayır.

47:35Niyə? Çünki öz mahiyyətinə çatmayıb və

47:37başqalarının mahiyyətini mənimsəməyə

47:39çalışır. Bu isə bədbəxtliyə, itkinliyə

47:42aparan yoldur. Boşluqdur sonu. Bəs nə

47:45vaxt qılınc tamamilə azad olur? Dörd

47:48hərfli sözdür. Azərbaycan dilində bu

47:50sözün mənasını anlasaz, xoşbəxtlik və

47:53bədbəxtlikdən qurtulmuş olursuz. Eqonuzu

47:56əhliləşdirmiş olursuz. Artıq o məndən

47:59yaxşıdır, bu məndən pisdir. Bütün bu

48:01fikirlər qalır keçmişdə klonlar

48:03dünyasında. Hansı sözdür bu?

48:07Bu sözü anlamaq üçün qayıdaq qılınca.

48:08Kəndin üzərinə bir əjdaha gəlir. Evləri

48:11yandırır, uşaqları yeyir, özü ilə

48:13fəlakət gətirir. Və adamlardan biri

48:16qılıncı götürür sandıqdan və qaçır

48:18ərdahanın üstünə. Fikir verin, qılınc

48:20bəlkə sandıqda qalsı, ona bir

48:22olmazdı. Amma döyüşə atılmaqla sanki

48:25başına gələcək bütün fəlakətlərə öncədən

48:28razılıq verir. Yəni bu döyüşdə ölsəm də,

48:31qalsam da, qırılsam da, əjdahanın alovu

48:34ilə əriyib yerə tökülsəm də, mənim

48:36seçdiyim bu yol şəxsi xoşbəxtlik və

48:38bədbəxtlikdən yuxarıdadır. Əjdaha ilə

48:41döyüşə atılmaq bu qılıncın nəyidir?

48:45Qayəsidir.

48:47Qaya qarşısında eqo balaca bir uşaq

48:50oyuncağıdır. O qırıla bilir, sına bilir,

48:53məhv ola bilir. Qaya isə özündən azad

48:56olmaq deməkdir. Qaya səni uduzmaq və

48:59udmaqdan azad edir. Bu bulağı Əbülfəz

49:02kişi tikib. Dağlıq bir kənd yolunda

49:05köhnə bir bulaq, yanında qulpu qırılmış

49:07bir bardaq, daşlarını mamır basıb və

49:10yolda suyan hər kəs dayanır. Bu baxımsız

49:13qalmış bulaqdan su içir və kişinin

49:15ruhuna dua oxuyur. Sizcə, Əbülfəz kişi

49:18bu bulağı tikmişdi ki, ölkədə bir

49:20nömrəli bulaq olsun ya su biznesinə

49:23girirdi, pul qazanmaq istəyirdi, bəlkə

49:25baxış sayı üçün tikirdi bunu. Sizcə, bu

49:28Əbülfəz kişinin veci nə idi ki, bu

49:30bulaqdan su içən olacaq, olmayacaq?

49:33Gündəmə uyğundur, uyğun deyil. Bardağı

49:36keyfiyyətlidir, keyfiyyətli deyil. Sən

49:38qayənə xidmət eləyəndə artıq tənqiddən

49:41azad olursan. Çünki qaşıqlıq gözləmədən

49:44eləyirsən. Qaya məqsəd kəlməsinə

49:47bənzəyir, amma məqsədə çatmaq lazımdır.

49:49Hədəfi vurmaq lazımdır. Qaya nə isə

49:52çatmasan belə olar. Eqonun xoşbəxtliyə

49:55getdiyi yol, mahiyyətin qayəyə getdiyi

49:57yol tamamilə fərqli yollardır, fərqli

50:00dünyalardır. Birinin içində ağrı, kədər,

50:03paxıllıq, qorxu, stres, həsəd, kin,

50:07nifrət, şəhvət, şöhrət, rəqabət,

50:10məmnuniyyətsizlik.

50:12Digərinin içi isə başdan ayağa məna ilə

50:15doludur. Biri cılızdır, biri

50:17qüdrətlidir. Bir şamın mahiyyəti işığı

50:19verməsidir. Qayəsi isə bütün gecə yanıb

50:22əriyib yox olmasıdır ki, bir balaca uşaq

50:24dərsini oxuya bilsin. İçinizdəki analar,

50:27atalar Şamın qayəsini gözəl anlayır. Bir

50:29xilaskarın bilə-bilə edama getməsi onun

50:32qayəsi ola bilər. Ana ayı balasını

50:35qorumaq üçün özünü ovçunun gülləsinə

50:37verər. Bir arı ömür boyu bal toplayar.

50:40İstirahət günü yox, əyləncə yox, maaş

50:43yox, bonus yox. Qızıl balıq kürüsünü

50:46tökmək üçün okeandan çıxar və dağdan

50:48tökülən çayın əksinə üzər. Çünki

50:50kürüsünü o dağın zirvəsinə tökməlidir.

50:53Gəlib çatanda dağa, kürüsünü tökəndən

50:55sonra bu balıqların hamısı ölər hər

50:58dəfə. Yəni 100 faizlik ölümlə bitər bu

51:00yol. Amma yenə də qızıl balıq o yolu

51:03gedir. Sən isə həyatın ləzzətini, dadını

51:06çıxarmaq istəyirsən. Bu o demək deyil

51:09ki, bunları etməməliyik. Əbülfəz kişi də

51:12bulağı tikəndə arada kababını da

51:14yeyirdi, ayranını da içirdi. Qayənə

51:17xidmət etmək səni dərvişə çevirmir, səni

51:20rahibə çevirmir. Amma səni bütün

51:23illuziyalardan azad eləyir. Qorxudan,

51:25stresdən, paxıllıqdan azad edir. 55

51:28yaşında 10 plastik əməliyyatdan sonra,

51:31dörd ərdən sonra, 15 maşından sonra,

51:34milyonlarla puldan sonra, əməkdar

51:36artist, xalq artisti, nə bilim nə

51:39artistdir. Amma daim rəqabətdədir.

51:42Özündən gənc [musiqi] manıslar ilə, öz

51:45gənc vaxtları ilə, öz qızı ilə,

51:48Instagramda filtrlənmiş sifəti ilə daim

51:51mübarizədədir. İçində bir savaşdadır.

51:54Özü-özü ilə döyüşdədir. Lap öz quyruğunu

51:56yeyən ilan kimidir. Ruhundakı boşluğu

51:59doldura bilmir deyə etdikləri hərəkətlər

52:01xəstəlik kimi görünür. mahiyyətsizlik,

52:04mənasızlıq xəstəliyi və belə

52:06personajlar, belə klonlar artdıqca bütöv

52:10bir cəmiyyət xəstələnir. Bütöv bir

52:11cəmiyyət pafasa qurşanır, yaramazlıq

52:14xəstəliyinə tutulur. Balaca həqiqətləri,

52:17yəni yalanları onu hər tərəfdən əhatə

52:19edir və həyatı cırka çevrilir. Və çıxış

52:22yolu nədir? Bu klonlar dünyasında, bu

52:24başayaq dünyada almaya alma, armuda

52:28armud deyən insanları yetişdirmək. Hər

52:31bir belə insan ətrafındakı 100 nəfəri bu

52:34mənasızlıq sirkindən, yaramazlıq

52:37tilsimindən çıxara bilər. Amma bunu

52:39eləyə bilmək üçün həmin insanların hər

52:41biri ormanı görməlidir. Və bu gün mən də

52:44sizə iki seçim vermək istəyirəm.

52:45[musiqi] Kimin ürəyi qənd yemək

52:47istəyirsə, yol açıqdır. Buranı tərk

52:50eləyib [musiqi] sirkə qayıda bilər. Yox,

52:53əgər birlikdə bir orman gəzintisinə

52:56çıxmaq istəyirsizsə, sizi ikinci hissədə

52:58gözləyirəm.

53:16Dünyada ən çox pul qazandıran top beş

53:18sahə bunlardır. Silah alveri, narkotik

53:21alveri, insan alveri, təbii sərvətlər.

53:25Bütün bu sahələrin ortaq cəhəti nədir?

53:28Bunları eləmək sıradan insanlara

53:30qadağandır. Yəni həyətindən neft çıxsa,

53:32onu zəng eləyib Viktor Orbana,

53:34Macarıstana sata bilməzsən. Ən çox pul

53:36gətirən sahələr ya dövlət tərəfindən

53:39tənzimlənir, ya da ki, hegemon güclər

53:41tərəfindən idarə olunur. Məsələn, Fransa

53:441860-1940-cı

53:47illərdə Vietnamda, Laosda narkotik

53:49monopoliyasını idarə eləyirdi. İldə 60

53:52ton.

53:53Sülhsevər Norveç uzun illərdir ki, güllə

53:56satışı ilə məşğuldur. Norveçin bir ildə

53:58satdığı güllə ilə bütün insanlığı

54:00öldürmək olar. Nobel sülh mükafatının

54:03verildiyi ölkədir.

54:05El adlarını eşitdiyiniz Nobel qardaşları

54:07da silah istehsalı eləyirdi və tüfənglər

54:09üçün ağac materialı dalıca 19-cu əsrdə

54:13gəlirlər Azərbaycana və yerində nefti

54:16görürlər və o sahəyə də girirlər. Ona

54:19görə bizim Nobel prospektimiz var. Hətta

54:21o qardaşlardan biri Alfred Nobel

54:23dinamiti ixtira edən adamdır.

54:25Qardaşların vəsiyyətinə görə dünyada

54:27Nobel sülhmükafatını [musiqi]

54:29məhz Norveç verir. ABŞ-ın keçmiş

54:32prezidenti Barak Obama 2009-cu ildə

54:35Nobel sülh mükafatını alır. Obama

54:37prezident olandan sonra bu ölkələrə

54:40bomba atır. Suriya, Liviya, İraq,

54:42Əfqanıstan, Yəmən, Pakistan və sair.

54:45[musiqi]

54:46Dinamiti yaradan qardaşların təsis

54:48etdiyi dünyanın sülh mükafatını dünyaya

54:51tonlarla güllə satan ölkədə dünyanı ən

54:55çox bombalayan adamlardan birinə

54:56verilir. Əvvəl dediyimiz başayaq dünya,

55:00klonlar dünyası. Sözümü nəyə gətirirəm?

55:03Həqiqi pullar, həqiqi qüdrət gətirən

55:05sahələrə hegemon güclər nəzarət edir.

55:08Ekskluziv bir klubdur. Sıradan

55:10insanların əli çatan iş deyil. Yaxşı,

55:12bəs bu top beşlikdə sizcə birinci yerdə

55:15nədir?

55:16Bilik, informasiya, başqa sözlə desək,

55:19həqiqət, yəni reallıq, real mənzərə.

55:22Söhbət Harvard Universitetindəki

55:24Vikipediya səviyyəsindəki bilikdən

55:27getmir. Burda söhbət böyük dövlətlərin,

55:29transmilli güclərin, kəşfiyyat

55:31orqanlarının toplamağa çalışdığı və

55:33milyardlarla dollara satılan məlumatdan

55:36gedir. Məntiqlə düşünün. Əgər ən çox

55:38gəlir və qüdrət gətirən beş sahədən

55:40dördü sıradan adamlara tam qapalıdırsa,

55:43ən dəyərli informasiya universitetlərdə

55:45keçirilir, yataqxanada sasiska qaynadan

55:48tələbələrə həqiqət verilir? Əlbəttə ki,

55:51yox. Sadəlöv bir yanaşma ilə dünyaya

55:54baxsaq, belə düşünə bilərik ki,

55:56insanlığın bütün bilikləri hər kəs üçün

55:59açıqdır. Open source hamıya bərabər

56:01paylanır. Amma bir sir, qapalılıq və

56:04ekskluzivliyi adətən fantaziya kimi

56:06qəbul eləyirik. Gizliliyi həmişə

56:08qaranlıq bir mağarada, əlində şam,

56:11başında bürkü, massonlar, həm də iki sı

56:14ilə niyəsə, yəni Holivud filmlərində

56:16təsvir edildiyi kimi düşünürük. [musiqi]

56:18Bu da ona görə nağıl kimi gəlir. Əslində

56:20isə bu ekskluzivliyi və qapalılığı hər

56:23gün müxtəlif sahələrdə görürük. Qapalı

56:26yax, ekskluziv gecələr, gated

56:28communitylər, bağlı iclaslar. Məsələn,

56:31burda Floridada qolf klubları var.

56:34Bilirsiz ki, Amerika siyasətçiləri qolf

56:36oynamağı sevir. Belə klublardan birinə

56:38üzvlük haqqı yarım milyon dollardır.

56:41Amma yalnız pul yetmir. Klubdan dəvət

56:44almalısan. Ödənişdən sonra sənə bir

56:46anket verilir. Biznesin, gəlirin,

56:49təhsilin, siyasi baxışların, ailən,

56:51yaxın ətrafın və hətta xəstəlik tarixin

56:54haqqında da məlumat verməlisən. Altı ay

56:57ərzində sənə cavab gəlir. Amma ilk ay

56:59sən hələ testdən keçirsən, davranışın

57:02izlənir. Uyğun olub-olmadığını

57:04qiymətləndiririk. David Rockfellerə bir

57:06dəfə belə bir sual verirlər. Doğurdan da

57:08siz dünyanı idarə eləyirsiz, gizli

57:10planlar qurursuz. O isə cavabında deyir,

57:13yox, biz sadəcə dostlarımızla qolf

57:15oynayırıq, ordan burdan danışırıq, sonra

57:18evə gedirik, ertəsi gün dollar birjası

57:20çökür. İnformasiyanın gücü bundadır. Bir

57:24göz qırpımında reallığı dəyişə bilir.

57:26Bir özbək müğənni var, deyir, uşaqlıqdan

57:29askqıranda bunlarda Allahu əkbər

57:31deyirlər. Bir adət-ənənədir.

57:34Və Almaniyada konsertdən qayıdır,

57:36təyyarəyə oturur. Hələ uçmayıblar.

57:39Obşə müəllim asqırır dalıcada Allahu

57:42əkbər qışqırır. Bütün təyyarə dəyir

57:45bir-birinə. Həmin reisi ləğv eləyirlər.

57:48Kişini sorğu-suala aparırlar. Camaatı

57:51otellərə göndərirlər. Deməli Luftanza

57:53boyda aeroportun bütün cədvəli dəyir

57:56bir-birinə. Bir nəfər iki kəlmə söz

57:58dedi. Niyə bu qədər təsir gücü oldu ki,

58:00o iki sözün? Çünki bu sözlərin içində

58:03sıxılmış bir informasiya var. Söhbətdən

58:06xəbəri olmayan birisinə siz Allahu əkbər

58:08ifadəsini gərək bir 20 cümlə ilə izah

58:11eləyəsiz, tərcüməsini deyəsiz,

58:13tarixçəsini danışasız. Yəni bəzi sözlər

58:16sadəcə söz deyil, zip fayl kimi sıxılmış

58:18məna daşıyıcısıdır. Və əgər bu zip faylı

58:21aça bilirsənsə, sənə həddindən artıq çox

58:24aydın olur. Məsələn, içinizdə

58:26Bitcoin hesabı olanlar var. Onlar bilir

58:28ki, bütün hesabları silib bağlamaq olar

58:32internetdə, komputerdə bir iz qoymadan.

58:34Əvvəl onu uzun kod şəklində bir kağıza

58:37yazırdıq. İndi isə daha sadədir. Ala

58:40gözlərinə baxdım, ürəyimə bahar gəldi.

58:43Bircə şeir misrasının içində külli

58:45miqdarda pul ola bilər və bu misranın

58:48içindəki pulu istənilən ölkədə,

58:51istənilən komputerdən əldə eləmək olar

58:53ya da kiməsə bağışlamaq olar. Xüsusən

58:56xanımlar, əgər sizə kimsə şeir həsr

58:58eləyirsə, fikirləşməyin ki, kasıb

59:00uşaqlıdır gücü şeir yazmağa çatır. Necə

59:02ki, milyonlarla dolları bir misrada

59:05gizlətmək mümkündür, eləcə də bu top beş

59:07sahənin hər birinin özünəxsus qoruma

59:10mexanizmləri var. Məsələn, neft boruları

59:13hasarlanır, narkotiklərin qarşısını

59:15gömrük alır, insan alverinə qarşı

59:17küşələrdə kameralar quraşdırılır.

59:20İnformasiya isə ilk baxışdan mənasız

59:22görünən söz dumanının içində gizlədilir.

59:25Bu məlumat yalnız müəyyən təfəkkür

59:28dərəcəsinin anlaya biləcəyi kriptik,

59:30ezoterik və ekskluziv terminologiya ilə

59:32örtülüdür. Ona görə bu bilikləri açmaq

59:35üçün xüsusi hazırlıq və anlayış

59:36lazımdır. Ərəb dili müəllimim birinci

59:39dərsdə bizə ərəbcə kitabı açıb demişdi.

59:42Birazdan bu xalça naxışlarını oxumağı

59:44bacaracaqsız. Həqiqi birik də məhz bu

59:46cür naxışların arasında mənasız görünən

59:50informasiyanın içində gizlidir və bu

59:52dildə danışa bilirsənsə, sənin üçün

59:55başqa qapılar açılmağa başlayır. Qolf

59:58kluba səni qəbul eləyirlər, çünki

1:00:01onların danışdığı dildə danışa bilirsən.

1:00:04Məsəl üçün bu adlardan neçəsi sizə

1:00:06tanışdı?

1:00:07Yəqin ki, hamısı. [musiqi]

1:00:10Bəs bu adların neçəsini bilirsiz?

1:00:13İkinci kateqoriya daha ekskluzivdir.

1:00:16Qolunuzdakı rolik elə gələndə siz

1:00:19birinci kateqoriyadansız. Yəni qara

1:00:21camaatsız. Tarixən zadəganların,

1:00:24aristokratların masasında etiket

1:00:26qaydalarına riayət olunurdu. Hardasa 18

1:00:29növ çəngəl qaşıq bıçaq qoyulurdu

1:00:31süfrəyə. İlk baxışdan bu mənasız görünən

1:00:34adətin əslində ikinci mənası var idi.

1:00:36Avropa daxilində minlərlə qraf, baron,

1:00:39kn ölkələr var idi, şəhərlər var idi. Və

1:00:41internet olmadığı üçün bu zadəganları

1:00:44üzdən heç kəs tanımırdı. Və şarlatanlar

1:00:47bundan istifadə eləyib özlərinə bir

1:00:49bahalı paltar alıb deyə bilərdilər ki,

1:00:52mən Baron Dars the Nightam. Və ekskluziv

1:00:54cəmiyyətlərdə belə adamı elə birinci

1:00:57nahar süfrəsində ifşa eləmək olurdu.

1:00:59Çünki bilmirdi nəyi nə ilə kəssin, nə

1:01:01ilə yəsin və yalanının üstü açılırdı.

1:01:04Günümüzdə isə eyni proses kriptik

1:01:07danışığa keçib və 18 növ çəngəl indi

1:01:10sintaksisin içindədir. Birazdan bunu tam

1:01:13anlayacaqsız, amma bir şeyi yenidən

1:01:15vurğulamaq istəyirəm. Bu biliklər sadəcə

1:01:18estetik, passiv biliklər deyil. Onlar

1:01:21hər gün, hər an həyatınıza təsir eləyir.

1:01:24Siz uğur qazanmaq üçün planlar qura

1:01:26bilərsiz, nə bilim, meditasiya eləyə

1:01:28bilərsiz, qarşınıza hədəf qoyub hədəfə

1:01:31doğru gedə bilərsiz. Amma minəcəksiz

1:01:33təyyarəyə özbəyini bir az qıracaq. Bütün

1:01:36planlarınız pozulacaq. Reallıq absolut

1:01:39olduğu üçün siz reallıqdan asılısız.

1:01:42Reallıq sizdən yox. Və reallığı nə qədər

1:01:44az bilsək, o qədər çox asılı olacağıq.

1:01:48Bir müharibə meydanında ən təhlükəli

1:01:50məqam müharibənin getdiyindən xəbərsiz

1:01:53olmaqdır. Ən primitiv praktik

1:01:55həqiqətlərdən biri hava proqnozudur.

1:01:58Sabah Bakıda mənfi15 dərəcə şaxta

1:02:01olacaq. Bu məlumatı iqnor edə bilərik,

1:02:03amma səhərsi gün 40 dərəcə qızdırma ilə

1:02:05yatanda artıq onu görməzdən gələ

1:02:07bilməyəcəyik. Həqiqətin gözəgörünməz

1:02:10təsiri var. Aktiv təsiri kimi passiv

1:02:13təsiri də var. Həqiqətin aktiv təsiri.

1:02:15Məsələn, başını divara vurursan,

1:02:18həqiqətlə üzləşirsən, başın ağrıyır.

1:02:20Amma passiv təsiri çox vaxt görmürük.

1:02:23Halbuki passiv təsir aktiv təsirdən daha

1:02:26güclüdür. Bu rəsm əsərini götürün, onu

1:02:29bir bazarda aparıb göyərtələrin arasında

1:02:315000 manata satmağa çalışın. Hamı sizə

1:02:33güləcək. Yəni meymun şəklini kim alar

1:02:355000 manata. İçinizdən çoxu bu əsəri

1:02:38tanıyır. Dünyanın ən sürətli satılan

1:02:41işlərindən biri Bksinin The Vaolved

1:02:44parlament əsəri. aqsiona çıxarılarkən

1:02:47cəmi 10 dəqiqə ərzində 13 milyon dollara

1:02:49satılıb. Bu rəsmin həqiqətən 13 milyon

1:02:52dollar dəyərində olub olmaması artıq

1:02:54ikinci dərəcəli məsələdir. Mənə də bunu

1:02:56bazarda satmağa çalışsalar mən də

1:02:58almaram. Ancaq məlumatım olsa, bilsəm

1:03:01ki, bu əsərin dəyəri milyonlarla

1:03:03ölçülür, artıq öz övqümü, fikrimi yox,

1:03:05mütləq həqiqəti nəzərə alaraq əsəri alıb

1:03:08daha sonra sataram. Və passiv təsir

1:03:10budur. Sən həqiqəti bilmirsən deyə

1:03:12gedirsən bazara meymun şəkli satana

1:03:15baxıb hırıldayırsan. Öz aləmində onu

1:03:17dolayırsan. Özünü üstün sayırsan o

1:03:18adamdan deyirsən dəlidir. Sonra şüdünü,

1:03:21keşinişini, qoltuğuna vurub qayıdırsan

1:03:23evə. Həqiqətin passiv təsiri budur. Sənə

1:03:26görə həmin gün normal keçdi, pis heçnə

1:03:29olmadı. Amma həmin gün sən 13 milyon

1:03:31dollar itirdin. Anlamadığın üçün səndən

1:03:34yan keçdi. 19-cu əsrdə biz neftin nə

1:03:37olduğunu anlamadığımız üçün qaloşumuzu

1:03:40geyinib neft görməçəsindən keçib bazarda

1:03:43keşniş şüdümüzü alırdıq. Nob qardaşları

1:03:46da bazarın qırağında barmağını palçığa

1:03:49batırıb dadına baxırdı. Görsünlər ki,

1:03:51neft var ya yoxdur. Bizim ağıllı da

1:03:54qoltuğunda keçmiş ona baxıb

1:03:55hırıldayırdı. Deyirdi bu dəlilərə bax

1:03:58palçıq yeyirlər. Həqiqəti bilməməyin

1:04:00passiv təsiri bəzən bütöv xalqları məhv

1:04:04eləyə bilər. Yaxşı, bəs bu günün həqiqi

1:04:07birliyinə necə çatırıq? Cəmiyyətin

1:04:09təfəkkür dərəcəsi buna hazır olanda. Bəs

1:04:12nədir bu cəmiyyətin təfəkkür dərəcələri?

1:04:15İntuitiv olaraq bunu bilirik, amma bu

1:04:17gün bir struktura salacağıq. Burada iki

1:04:20cəmiyyət növü təsvir olunub. Biri məlum

1:04:23olduğu kimi boz kütlə, digəri isə ali

1:04:26cəmiyyət. BZ kütlənin ali cəmiyyətə

1:04:29keçmə prosesini intibah adlandırırıq.

1:04:32Əksinə, cəmiyyət deqradasiyaya

1:04:35uğrayırsa, bu prosesi cəhalət

1:04:37adlandırırıq. Bu proseslər cəmiyyətdə

1:04:39olduğu kimi fərdi səviyyədə də baş

1:04:41verir. Hər bir insanın ali, suprem və

1:04:44infernal versiyaları mövcuddur. Yəni

1:04:47yüksələ bilərsən, ya alçala bilərsən. Nə

1:04:49deyirik? insan, səviyyəsiz insan.

1:04:51İnsan açıq potensialdır. Ya inkişaf

1:04:54eləyəcək, ya alçalacaq,

1:04:55səviyyəsizləşəcək. Diqqət yetirin,

1:04:57təfəkkür dərəcəsi insanın mahiyyətini

1:05:00müəyyən etmir. Əgər birinin

1:05:01səviyyəsizliyini onun mahiyyəti kimi

1:05:04qəbul eləsək, bu halda o insana

1:05:06qıcıqlanacağıq, nifrət eləyəcəyik,

1:05:08cəzalandırmağa və aşağılamağa

1:05:10çalışacağıq. Amma başa düşsək ki, həmin

1:05:12insanın mahiyyəti yüksəkdir. Sadəcə

1:05:15təfəkkür dərəcəsi aşağıdır. Onda biz

1:05:17neyniyəcəyik? Belə bir insanın təfəkkür

1:05:20səviyyəsinə enək, onu anladığı bir dildə

1:05:23danışaraq daha yüksək dərəcəyə dəvət

1:05:25eləyəcəyik. Arxeoloqlar necə işləyir

1:05:27görmüşük. Yerin dibində hansısa bir əşya

1:05:30tapdıqda onu ehtiyatla, fırça ilə,

1:05:32incə-incə saatlarla təmizləyirlər.

1:05:34Torpağı və qumu elə silirlər ki, əşya

1:05:37sınmasın, qırılmasın. Palçığın içindən

1:05:40bu əşyanı ehtiyatla qaldırıb

1:05:42muzeylərimizə qoyuruq. Daha sonra pul

1:05:45verib növbəyə dururuq ki, bu sənət

1:05:47əsərinin həqiqi mahiyyətinə, dəyərinə və

1:05:49gözəlliyinə tamaşa eləyək. Eyn ilə biz

1:05:52səviyyəsiz, çiriklənmiş insanları

1:05:55ehtiyatla, incə-incə təmizləməliyik.

1:05:57Onları qırmadan, incitmədən, əzmədən.

1:06:00Çünki yerin dibində aldıqları bu

1:06:02infernal hal onların həqiqi mahiyyəti

1:06:04deyil. Sadəcə təfəkkür dərəcəsinin

1:06:06verdiyi nəticədir. Onların ali versiyası

1:06:09yox, əksinə infernal versiyasıdır bu.

1:06:12Yaxşı, bəs nədir cəmiyyətin təfəkkür

1:06:14dərəcələri? Birinə soruşsan deyəcək ki,

1:06:15hə də cəmiyyətdə avam adamlar var,

1:06:18səviyyəli adamlar var. Bir də bu qılar

1:06:20var. Kuşkalar var, sonra müasirlər var,

1:06:23geridə qalmışlar var, snoblar var,

1:06:25ruskayziar var, tiktok miktok əhli var.

1:06:29Görürsüz necə xaotik və yaramazdır bizim

1:06:32bir təxminən maşının içində nə var, nə

1:06:34yox mən də belə bilirəm. Akkumulator

1:06:37var, transmissiya var, motorun yağ

1:06:39tökülən yeri var, sçalar var. Yəni

1:06:42orasından, burasından nəsə sözlər

1:06:44deyəcəm, amma bu anlayış ilə mən

1:06:46avtomobili təmir eləyəcək potensialda

1:06:49deyiləm. kütləni ali cəmiyyətə çevirmək

1:06:51istəyiriksə, daha dəqiq bir

1:06:53dekonstruksiya aparmalıyıq. Yəni

1:06:55cəmiyyəti bir mexanizm kimi təsnif edə

1:06:57bilməliyik və onun hansı həqiqi

1:06:59parçalardan ibarət olduğunu

1:07:01müəyyənləşdirməliyik. Gəlin bu təfəkkür

1:07:03dərəcələrinin hər birini açaq.

1:07:05Birincisi, ən alt qatdakı, infernal

1:07:08qatdakı heyvani insandır. Bir daha

1:07:11deyirəm, burda insanları təhqir etmirik.

1:07:12Sadəcə doğru diaqnoz qoyuruq. Bir həkim

1:07:15xəstəyi xəstəliyini deyəndə onu təhqir

1:07:17eləmir. Heyvani insanların düşüncəsi

1:07:19heyvandan demək olar ki, fərqlənmir.

1:07:21Bütün təfəkkürləri, bütün istəkləri ən

1:07:24primitiv hisslərlə bağlıdır.

1:07:25Instinktləri və bədənləri ilə bağlıdır.

1:07:28Yemək yemək, şəhvət, seksual asılılıq,

1:07:31ləzzət almaq, həzz almaq, gözə xoş

1:07:33mənzərə, qulağa xoş musiqi və ya

1:07:36aqresiya, qorxu, bu da heyvani

1:07:38hisslərdir. yığmaq, gizlətmək, yer

1:07:40üstündə dava eləmək, təhlükədən

1:07:42uzaqlaşmaq, ləzzətə yaxınlaşmaq, qənd və

1:07:45dəyənək. Heyvan insan zorakılığa

1:07:47açıqdır. Birisini öldürməyə, birisini

1:07:49zorlamağa, oğurlayıb qaçmağa hazırdır.

1:07:52Tapdığını yığmaq, ovladığını gizlətmək,

1:07:54mayalanmaq, yemək, içmək, çəkmək

1:07:57düşüncəsini bu fikirlər zəbt eləyir.

1:07:59Həftə ərzində dəfələrlə pornoya baxır.

1:08:02Bir masa arxasında oturanda söhbəti

1:08:04eşitmir. Gözü yağlı tikədə qalır. Pulsuz

1:08:06bir paylanırsa, digərlərini əzir,

1:08:09növbəni gözləmir. Maksimal əlini

1:08:11doldurur və qaçır. Biz cəmiyyətdə də

1:08:13belə insanları söyəndə mütləq bir

1:08:15heyvanın adını çəkirik. Elə deyilmi?

1:08:17Donuz kimi yeyir, meymun kimi gülür,

1:08:20eşək kimi anqırır. Cinayətlərin böyük

1:08:23hissəsini bu heyvani insanlar törədir.

1:08:25Normal cəmiyyətlərin hardasa bir-ç faizi

1:08:27heyvani insanlardır. Gecə vaxtı bir

1:08:30narkoman ya sərxoş əlində bir çubuq

1:08:32qaranlıq küçədə yerə vura-vura gedir.

1:08:34Nəsə bağırırsa, yolunuzun üstündədirsə,

1:08:36neyniyirsiz? Yolun o biri tərəfinə

1:08:38keçirsiz. Necə ki, kənd yolunda bir öküz

1:08:41dayansaydı, yenə yolunuzu dəyişərdiz. Bu

1:08:44həmin insana olan qorxudan ya nifrətdən

1:08:46yox, sadəcə heyvandır da, bilmirsən

1:08:48neyniəyəcək. Heyvani insanlar yalnız

1:08:51bədən üçün yaşayır və yalnız bədən

1:08:53dilini anlayır. Əgər əlindəki çantanı

1:08:55oğurlamaq istəyirsə, ya bir xanımı

1:08:57zorlamaq istəyirsə, məntiqlə bu insanı

1:09:00başa sala bilməzsən. mütləq üzünə bir

1:09:02şillə, başına bir qapaz dəyməlidir. Və

1:09:04cəmiyyət olaraq, dövlət olaraq biz

1:09:07heyvani insanı oğurluq eləyəndə,

1:09:09zorakılıq eləyəndə neyniyirik? Əlini,

1:09:11qolunu bağlayıb atırıq qəfəsə. Yəni

1:09:14heyvan olsan, yerin qəfəsində olacaq.

1:09:17Necə ki, heyvanlar insanlarla yaşamağı

1:09:19öyrənirsə, məsələn, küçə itləri, eləcə

1:09:22də heyvani insan cəmiyyətin minimal

1:09:25tələblərinə uyur. Durduğu yerdə

1:09:27saldırmaz, özünü yığışdırar. Amma

1:09:29təfəkküründə heyvan qalar və əlinə imkan

1:09:32düşən kimi ölkədə bir xaos olsa, bir

1:09:35krizis olsa, heyvani insanlar üzə

1:09:37çıxacaq, yaracaq, öldürəcək, zorlayacaq.

1:09:40Amma normal vaxtı metroda, basabasda bir

1:09:43də görəcəksən bu heyvanı insan özünü

1:09:45yavaşca qızların arasına soxur. Şəhvəti

1:09:48onu idarə eləyir. İmkan düşsə hər kəsi

1:09:50əzib keçər. Amma həm də qorxur. Qorxusu

1:09:53da onu idarə eləyir. Bir ləzzətdən o

1:09:55biri ləzzətə qaçdığı üçün təfəkkürü

1:09:57inkişaf eləmir. Gecə-gündüz nə yeyim, nə

1:10:00içim, kimlə çəkim, kimlə yatım. Fikri,

1:10:02zikri budur. Fikir, zikr gözəl ifadədir.

1:10:05Birincisi fikir, yəni düşüncə. İkincisi,

1:10:07zikr, yəni tez-tez yadına düşən şeylər.

1:10:10Bütün günü yemək, seks, siqaret yadına

1:10:13düşürsə, sənin fikrin, zikrin budur.

1:10:15Növbəti təfəkkür dərəcəsi küt insandır.

1:10:18Bu insan heyvani insandan bir az

1:10:20yuxarıdadır, amma bəsitdir. Sanki

1:10:23heyvani instinktləri beynindən çıxara

1:10:25bilib, amma yerinə heç nə qoymayıb. Ona

1:10:28görə başı boşdur. Başqa sözlə desək,

1:10:30biorobot, NPC, idiot, yaramaz, imbeçil,

1:10:34tupoy, avam, qoyum, mənasız adam. Bu

1:10:37insanların kritik düşünmə qabiliyyəti

1:10:39yoxdur. Başları həqiqətən boşdur. Əgər

1:10:41heyvani insan öz bədəninin təsiri

1:10:44altında idisə, küt insan hər şeyin

1:10:46təsiri altındadır. Avtomobili parkinqə

1:10:49yox, qabağa, dala yox, neytrala qoyanda

1:10:51necə olur? Hara itələsən, ora gedir. Küt

1:10:54insan da hər şeyin təsiri altındadır.

1:10:56Film, musiqi, reklam, xəbər, tanışı nə

1:10:59dedi, qonşu nə qışqırdı. Ya köyə

1:11:01gedəndir. Özü bilmir nə istəyir. Bilyard

1:11:03oyununda daşlar kimi birini vurursan

1:11:05gedir dəyir o birisinə. O da tərpənir

1:11:07dəyir bu birisinə. Özünün hərəkətə gəlmə

1:11:10bacarığı yoxdur. Onu hərəkətə gətirən

1:11:12xarici təsirdir. Reklam çıxacaq

1:11:14qabağına. Sonuncu şans. Qaçırmayın.

1:11:16Çıtır-çıtır çipsi indi daha böyük

1:11:18qablarda. Birini alana, ikincisi pulsuz.

1:11:21Geyinib çıxacaq ki, getsin marketə o

1:11:23çipsi alsın. Amma yemək üçün yox. Yəni

1:11:25sadəcə reklam dedi axı. İndi birini

1:11:27alanı ikinci pulsuz. buna görə gedir.

1:11:29Çipsi o qədər xoşlamır. Yolda görəcək

1:11:32ki, bir avtomobil qəzaya oğrayıb dayanıb

1:11:34baxacaq ona bir bir saat. Polis nə vaxt

1:11:37gəldi? Bu sürücü nə dedi? O sürücü nə

1:11:39dedi? Artıq çips yaddan çıxdı. Bilyard

1:11:42daşında o biri daşa dəydi və yönünü

1:11:45dəyişdi. İndi də bu yana getdi. Təfəkkür

1:11:47fərqini anlayasız deyə heyvani insan

1:11:50dayanmayacaqdı. gedəcəkdi də o çipsi

1:11:52almağa, çünki bədəninə xidmət eləyir.

1:11:54Heyvani insan eqosundan başqa heç nə

1:11:56maraqlandırmır. Küt insan isə

1:11:58sadəlövdür. Həmən anın təsirinə düşür.

1:12:01Dayanır, baxır o qəzaya. Təsadüfən bir

1:12:03tanışını görür, qoşulur ona, gedir

1:12:05çayxanaya. Orda da biri siqaret paylayır

1:12:08uşaqlara, birini də bu buna verirlər,

1:12:10götürür, başlayır çəkməyə. Və beləcə ilk

1:12:13siqareti də bu olur. Qayıdır evə. Anası

1:12:15mətbəxdə buna süfrə açır. Telefonunda

1:12:18göstərir ki, bax Ayşə yadındadır.

1:12:20Ruqiyyə xalanın qızı. Gör nətəər

1:12:22yekələnib. Bəlkə alaq bunu sənə? Deyir,

1:12:25hə mama, nə deyirsən eləyək. Küt insanın

1:12:28öz fikri yoxdur, zövqü yoxdur, arzusu

1:12:31yoxdur. Arzusu varmı? Çıtır-çıtır

1:12:34çipsidir. Ruqiyyə xalanın qızıdır. Yəni

1:12:36öz arzuları deyil. kənardan təsirin

1:12:39nəticəsidir. Birisini küçədə daşlasalar

1:12:42və küt insana daşı uzatsalar ki, aya

1:12:44birini də sən at. Daşı götürüb atacaq o

1:12:47tanımadığı adamın başını yaracaq. Niyə

1:12:49elədi? Nə üçün elədi? Özü də bilməyəcək.

1:12:51Küt insanların toplusuna biz kütlə

1:12:53deyirik. Yaxşı bəs küt insanlar üçün

1:12:55yaradılmış informasiyaya nə deyirik?

1:12:59Kütləvi informasiya vasitələri. Daha

1:13:01doğrusu kütləvi dezinformasiya

1:13:04vasitələri. Çünki həqiqi informasiya

1:13:06kütləyə verilmir. Niyə də verilsin ki?

1:13:09Küt insanlar cəmiyyətin 20-30%-ini

1:13:12təşkil eləyir. Onlara təsir eləmək çox

1:13:14asandır. Manipulyasiya eləmək çox

1:13:16asandır. Və təfəkkür dərəcəsi kütlədən

1:13:18yuxarı olan insanlar üç mənəvi seçim

1:13:21qarşısında dururlar. Kütlənin istədiyini

1:13:23onlara verim, başlarını aldadım,

1:13:25başlarına çıxım. Ya özümü kütlədən

1:13:27ayırım, deyim ki, mən o kütlədən

1:13:29deyiləm, mən tamam başqayam, mən

1:13:32yüksəyəm. Ya da kütləyə enim.

1:13:35Onları qaldırmağa çalışın. Azərbaycan

1:13:37cəmiyyətinin yüksək təfəkkürlü insanları

1:13:39birinci və ikinci yolu seçir. [musiqi]

1:13:41Ya kütləyə çıtır çıtır çipsini satırlar,

1:13:44ya özlərini kütlədən ayırırlar,

1:13:46uzaqlaşırlar kütlədən. Birincilər trendə

1:13:49uyğun eləyir hər şeyi, gündəmə

1:13:50uyğunlaşır, bəsitləşir, tələbata cavab

1:13:53verir. İkincilər isə bizi anlamadılar,

1:13:55biz fərqliyik, qiymətimiz bilinmir. Yəni

1:13:58snoblaşırlar, manqurtlaşırlar,

1:14:00özgələşirlər. Gəlirik növbəti təfəkkür

1:14:02dərəcəsinə. İcma insanı balaca və ya

1:14:05orta bir qrupun hissəsidir. Qəbilə,

1:14:07dəstə, məhəllə, nəsil, tayfa, kənd,

1:14:10sinif yoldaşı, iş yoldaşları, kreativ

1:14:13komanda, sekta, yəni təxmini beş50

1:14:16nəfərlik bir qrupun hissəsidir. Group

1:14:18thinking, tribalisizm sözlərini çoxunuz

1:14:21bilirsiz. Yəni dəstə düşüncəsi, tayfa

1:14:23təfəkkürü yenə bir dərəcə aşağı ilə,

1:14:26yəni küt insan ilə oxşayır. Küt insan da

1:14:29bir dəstəyə, sürüyə qoşulub gedə bilər.

1:14:31Amma məsəl üçün iki sürü bir-birinin

1:14:33içindən keçsə, o küt insan sürüsünü

1:14:35dəyişə bilər. Yəni xəbəri olmaz bu

1:14:37sürüdən keçər o biri sürüyə. Amma icma

1:14:40insanı öz sürüsünə, qrupuna bağlıdır.

1:14:42Artıq burda bir ictimai zəncir var, bir

1:14:45struktur var. Bunu artıq cəmiyyətin

1:14:47primitiv forması adlandıra bilərik. İcma

1:14:50insanı üçün səhv və doğru anlayışları

1:14:52yoxdur. Qrupu tərəfindən qəbul olunan və

1:14:55qəbul olunmayanlar var. Dəstəsinin gücü

1:14:58çatan və gücü çatmayanlar var. Adətən bu

1:15:00qruplarda bir alfa olur və onun dediyi

1:15:03ilə oturub dururlar. Yazılmamış bir

1:15:05qanunları yaranır. Amma bu qanunlar

1:15:08alfaların kefindən asılıdır. İcma

1:15:10insanının stabil, mədəni, mənəvi

1:15:13dəyərləri yoxdur. Dəyişkən icma

1:15:15dəyərləri var. Məsəl üçün bir qrup varlı

1:15:17xanımlar olar. Məsələn, hamısı həkimdir,

1:15:19dostluq eləyirlər. Və bu xanımlar üçün

1:15:22Luis Viton çantası niyəsə meyar olar.

1:15:25Hamısı o çantanı alar. Aralarında bu

1:15:27çantası olmayanlara aşağı baxarlar. Və

1:15:29bu icmanın hər üzvü çalışar ki, kreditə

1:15:32də olsa bu çantanı alsın. Amma o

1:15:34həkimlər hamısı rüşvət alar ya

1:15:36bilərəkdən əməliyyata ehtiyacı olmayan

1:15:38insanları əməliyyata göndərər. Tə

1:15:40aralarında bu pis sayılmaz. Çünki icma

1:15:43qərar verib ki, bunu eləməkdə zapadlo

1:15:46yoxdur. Amma çantan lui Viton olmasa,

1:15:48sənə bir təhər baxarlar. Yəni dəyərləri

1:15:50mədəni, mənəvi deyil, icma dəyərləridir.

1:15:53Bir oğluna 20 yaşında bahalı bir maşın

1:15:55alar, bu da içər, vurar maşınla bir

1:15:58kişini öldürər. Bütün icma, hərəsi 5

1:16:00min, 10 min pul gətirər. 50 min yığıb

1:16:02verərlər polisə ki, uşağı çıxartsınlar,

1:16:05getməsin beş illik türməyə. Və gözləri

1:16:07yaşarar, özləri ilə qürur duyarlar ki,

1:16:09biz nə yaxşı iş gördük, filankəsin

1:16:11balasını qurtardıq. Amma birinin ağlına

1:16:13gəlməz ki, bu uşaq içib insanı öldürüb

1:16:16getsin beş il cəzasını çəksin. Çıxanda

1:16:18nə yaşı olacaq? 25. Bu 50 mini də verək

1:16:21o öldürdüyü kişinin ailəsinə. Evə çörək

1:16:24gətirən yeganə adam idi. Anası şəkər

1:16:26xəstəsi, iki balaca uşağı var. evləri

1:16:28yoxdur, kiraya qalırlar. Sizə bu

1:16:30təfəkkür dərəcəsi tanış gəlir. Çünki

1:16:32ətrafınızda belə bir hadisə baş versə,

1:16:3490% insan öz icmasındakı üzvü, qəbilə

1:16:37üzvünü xilas eləməyə çalışacaq. Elə

1:16:39deyilmi? İcma insanı üçün dəyərli yalnız

1:16:42öz icması, icmasının fikirləri icmanın

1:16:46gözləntiləridir. 50 min verdik, öz

1:16:48balamızı xilas elədik. Amma o yetim

1:16:50qalan uşaqlardan bizə nə bizim icma

1:16:52deyil ki? İcma təfəkkürünün ən yüksək

1:16:55forması mafiya, kartel, oğru dünyası,

1:16:58qüdrətli bir icma. Oturub söhbət eləsən,

1:17:00200-dən çox qanunları var. Bunu eləmək

1:17:03olar, bunu eləmək olmaz. Deyəsən

1:17:05bunlardan təmiz adam yoxdur. Amma

1:17:06başqasının başını kəsib arvadının

1:17:08qapısına qoyarlar. Yəni qaydaları,

1:17:10qanunları icma daxilindədir. Kənar dünya

1:17:13isə veinə deyil. Əgər bir cəmiyyətdə

1:17:15icma insanları çoxluq təşkil eləyirsə,

1:17:18klanlar çoxluq təşkil eləyirsə, müxtəlif

1:17:21qohumlar, yerli bazlıq, mafiya üsulları

1:17:23keçirsə, hər icma öz bildiyini eləyirsə,

1:17:26buna nə deyirlər bizim dildə?

1:17:29Dərəbəylik. Yəni hər dərənin öz bəyi

1:17:32var. Hər icmanın, hər kruq öz alfası

1:17:35var. Öz qanunları var. Bizim tarixdə

1:17:37dərəəbəylik dövrü hansı dövrə bənzəyir?

1:17:39Xanlıqlar dövrünə, qoçular dövrünə. icma

1:17:42təfəkküründən qalxa bilmir. Bir-birimizi

1:17:45qırırıq, birləşə bilmirik. Və nə baş

1:17:47verir? İcma təfəkküründən yuxarı

1:17:49qalxmış, birləşə bilmiş cəmiyyət böyük

1:17:51imperiyaya çevrilir və gəlir bir-bir bu

1:17:54balaca xanlıqları zəbt eləyir. Bu

1:17:56icmaları zəbt eləyir. İcma insanı

1:17:58tənhalıqdan icmaya qoşulur. Yəni tək

1:18:01qalmaqdansa beş-altı nəfər olmağı seçir.

1:18:03Dəfələrlə görmüsüz ki, bir nəfər pis

1:18:06kruqda idi. Özünü də bu cür aparırdı.

1:18:08Sonra yaxşı kruqa düşür. tamam dəyişir.

1:18:10İcmanın dəyərləri lokal olduğu üçün və

1:18:13dəyişkən olduğu üçün hamının gözü kim nə

1:18:15dedi onda qalır. Yəni sən icma daxilində

1:18:18fikrə dala bilməzsən, fəlsəfəyə gedə

1:18:20bilməzsən. Tennis oyununa baxanların

1:18:22başını görmüsüz? İcma insanlının da

1:18:25fikri öz qrupuna o qədər bağlıdır. O

1:18:28qədər bağlıdır ki, bu onu lokallaşdırır,

1:18:30məişət adamına çevirir. Qıraq heç nəyi

1:18:32görə bilmir. Uzağa gələcəyi düşünə

1:18:34bilmir. Çünki bilmir axı alfanın kefinə

1:18:37nə düşəcək. Yəni onun reallığı qısa və

1:18:40konkretdir. Kartof, soğan, maşın,

1:18:42telefon, qız nömrəsi, dəyişmə, dava,

1:18:45qiybət, WhatsApp, bir-birinə prikol

1:18:48göndərmək, yığışıb kimisə müzakirə

1:18:50eləmək, doğru və səhv çıxartmaq. İcma

1:18:53təfəkkürü insanın beynini lokallaşdırır.

1:18:55Cılız və az dünyagörüşlə eləyir.

1:18:57Azərbaycanda insanların böyük

1:18:59əksəriyyəti icma təfəkküründə yaşayır.

1:19:01Yəni hər qrupun içində qoçu kimdirsə,

1:19:03buli kimdirsə, psixoloji, maddi və ya

1:19:06fiziki güclü olan kimdirsə onun dediyi

1:19:08keçir. İcmanın dəyərləri alfadan asılı

1:19:11olduğu üçün və alfalar gec-tez dəyişdiyi

1:19:14üçün icmanın da dəyərləri eləcə dəyişir.

1:19:17Ona görə icma dəyərləri xaotik və

1:19:19qeyribil olur. Belə olduqda isə icma

1:19:22üzvləri heç bir dəyəri içdən yaşamırlar.

1:19:25Dərsi əzbərləyib amma başa düşməyən

1:19:27uşaqlar kimidirlər və hamı saxta, hamı

1:19:30süni olur, icmaya uyğunlaşır. Bir də

1:19:33görürsən bir adam paralel iki icmanın

1:19:35üzvüdür. Birində dilinə söyüş dəymir,

1:19:38ədəbli, ərkanlı. O biri icmada hamamda

1:19:41yoldaşlarını dəyişirlər. İcma təfəkkürü

1:19:44insanları prinsipsiz, qorxaq, zəif

1:19:47eləyir. İcma insanının təfəkkürü uşaq

1:19:49kuklası kimidir. Üstündə məsələn üç

1:19:51düymə var. Birini basanda salam deyir,

1:19:54birini basanda sağol deyir. İcma insanı

1:19:56da belə bir kukla kimidir. Sadəcə

1:19:59beyninin içində üç yox, 300 düymə var.

1:20:02300 əvvəldən yazılmış fikir var. Belə

1:20:05birisi ilə yarım saat söhbət eləsən

1:20:07anlamazsan ki, öz təfəkkürü yoxdur. O

1:20:10300 düyməsini elə basar ki, səndə

1:20:12iluziya yaranar ki, bu adam balası kimi

1:20:14danışır. Amma bir qeyri-adi

1:20:17rastlaşar, donub qalar. Bilməz o 300

1:20:19düymədən hansı bassın, hırıldayar, el

1:20:22arasında koda düşər. İcma insan nəsə

1:20:24başa salmağa, vaxt ayırmağa belə dəyməz.

1:20:27Çünki qoçuları idarə etmək yetər ki,

1:20:29bütün icmanı idarə eləyəsən. Ona görə

1:20:31marketinqdə influenserlərdən istifadə

1:20:34eləyirlər. Bir şeyi icmaya sevdirmək

1:20:36üçün. Başçıları kimdir ona sevdir yetər.

1:20:39İcma insanından sonra gəlir mədəni

1:20:41insan. Əslində mədəni insanla icma

1:20:43insanı demək olar ki, eynidirlər. Sadəcə

1:20:45olaraq bir icmanın fikri, ideyası,

1:20:47ideologiyası yayıldıqca, böyük əraziləri

1:20:50əhatə etdikcə mədəniyyət formalaşır.

1:20:53Mədəniyyət sözü Mədinə sözündən gəlir.

1:20:55Ərəb dilində şəhər [musiqi] deməkdir.

1:20:57Digər dillərdə isə kültür, kulture

1:21:00adlanır. Bu qədim latın sözü [musiqi]

1:21:02kulturadan gəlir. Becərmək, yetişdirmək

1:21:04deməkdir. İnsana ən kişik yaşlarından bu

1:21:07kultura aşılanır. Uşağın ilk getdiyi

1:21:09yerə nə deyirik? Uşaq bağçası, kinder

1:21:12qarden.

1:21:14Sad, mədəni dərəcə sizə çox yaxşı

1:21:16aydındır. Ölkədə xüsusi bir mədəniyyət

1:21:18formalaşır. Bu bir adət-ənənəyə

1:21:20mentalitetə çevrilir. Mədəni insan

1:21:23ölkənin gündəlik həyatında daha fəal

1:21:25iştirak edir. Muzeylərə gedir,

1:21:27seçkilərdə səs verir, mədəni, siyasi,

1:21:29iqtisadi mövzularda fikir bildirir. Öz

1:21:31mədəniyyəti çərçivəsində hər kəsi

1:21:33qiymətləndirir. Məsələn, onun geyimi

1:21:36müasirdir. Bunun musiqisi yaxşıdır. Bu

1:21:38kitabı oxuyarlar, o kitabı oxumazlar. Bu

1:21:40adam geridə qalmışdı. O birisi isə

1:21:43moderndir. Küt insan kimi primitiv

1:21:45deyil. Hər satılanı alsın, hər deyiləni

1:21:47eləsin. Yəni mədəni insan çıtır çıtır

1:21:50çipsinin reklamını görəndə özü ilə

1:21:52qürurlanır ki, mənə belə şeylər təsir

1:21:54eləmir. Bu avam camaat üçündür. Reklam

1:21:57bitir və davam eləyir o Netflixin

1:21:59sənədli filmini izləməyə. Amma anlamır

1:22:02ki, Netflixin bu sənədli filmi də onun

1:22:05kimilərin çıtır-çıtır çipsidir. Məsələn,

1:22:08mədəni insan üçün Osqar almış aktyor,

1:22:11Kan festivalına çıxan film, Nobel almış

1:22:13yazıçı, Mişlen almış restoran, Qremi

1:22:16almış musiqiçi, Benksenin çəkdiyi əsər

1:22:19önəmlidir və mədəni insana bu cür şeylər

1:22:21təsir eləyir. Necə ki, balıq suyu hiss

1:22:24eləmir, mədəni insan da mədəniyyətin

1:22:25təsiri [musiqi] altında olduğunu

1:22:27anlamır. O öz seçimini, zövqünü və

1:22:29fikrini öz müstəqil qərarı kimi görür və

1:22:32mədəniyyətin məhsulu [musiqi] olduğunu

1:22:33bilmir. Ölkə içində mədəni insanlar

1:22:36qruplara ayrılır. Çünki mədəniyyət də

1:22:37bir deyil axı. Var qərb mədəniyyəti, var

1:22:40Şərq mədəniyyəti, Türkiyənin mədəni

1:22:42təsiri, Rusiyanın mədəni təsiri, İranın

1:22:44mədəni təsiri və mədəniyyətlər fərqli

1:22:47olduqları üçün nisbidirlər. Və nisbi

1:22:49olduqları üçün onlar arasında mahiyyət

1:22:51[musiqi] fərqi yoxdur. İtaliyanın

1:22:52operası, Azərbaycanın muğamı mahiyyət

1:22:55etibarilə eynidir. Dril rap ya future

1:22:58qaraj, künəfə ya cheesecake. Bunlar

1:23:00hamısı nisbidir. Bir mədəniyyətdə qadına

1:23:03qapını açsan, ona hörmət eləmiş olursan.

1:23:05Digər mədəniyyətdə əksinə qapını qadına

1:23:08açırsansa onu təhqir eləmiş olursan.

1:23:10Çoxunuzun bildiyi cultural relativisizm,

1:23:13yəni mədəni nisbilik. Bir vaxtlar

1:23:15mədəniyyətin mərkəzi olan kolizeyə

1:23:17dünyanın hər bir yerindən insanlar

1:23:19axışırdı ki, bu mədəni tədbirin bir

1:23:22hissəsi olsunlar. 50 min insan otururdu

1:23:25Roma imperatoru ilə və birlikdə nəyə

1:23:27baxırdılar, necə qulları meydana

1:23:29çıxarırlar və üstlərinə pələng şir

1:23:31buraxırlar. Və diri-diri bunların

1:23:33gözünün qabağında vəhşə heyvanlar

1:23:35insanları parçalayır saatlarla və bu

1:23:38dünyanın ən vacib beynəlxalq tədbirində

1:23:41baş verir. Asteklərin də inkişaf eləmiş

1:23:44bir mədəniyyəti var idi. Heykəltaraşlıq,

1:23:46inşaat, astronomiya və onlar da öz

1:23:49mədəni mərkəzlərində hər il insanları

1:23:51qurban kəsirdilər. Üç-dörd gün davam

1:23:54edən bu tədbirdə hardasa 80 min, 100 min

1:23:57insanın başı kəsilir və ürəyi

1:23:59çıxarılırdı. İnsanlar gəlirdi,

1:24:01baxırdılar. ailəvi istirahət forması

1:24:03idi. Bu misalları çəkməyimdə məqsədim

1:24:06odur ki, mədəni təfəkkürün nə qədər

1:24:08nisbi olduğunu anlayasız. Makro icma

1:24:11təfəkkürü olduğunu anlayasız.

1:24:14Buyurun. Bu da modern 70-ci illərdə

1:24:17qadın geyimi. Türk ölüsünü boynuna sarı,

1:24:20ölü quşlardan ayaqqabı geyinir. Bu isə

1:24:23Brüsseldə 1958-ci ildə bizə insan

1:24:27haqlarından dərs keçən Brüsseldə insan

1:24:29zooparkı. Belgiyəli ata qızlarına insan

1:24:32bağışlayır. 1950-ci il. Nyorkda, bronx

1:24:36heyvanxanasında camaat gəlir afrikalı

1:24:39adama heyvanxanada baxsın. Bir daha Nyu

1:24:42York Filipinli uşağı bağlayıb heyvan

1:24:44sərgisində göstərirlər. Əgər elə

1:24:47bilirsizsə ki, bu keçmişdə qalıb, bu da

1:24:50günümüzün mədəni insanları. Mədəni insan

1:24:54mədəni zəmin tərəfindən idarə olunur.

1:24:57Adam yemək dəbdə olsa, mədəni insanlar

1:25:00ən orqanik, təmiz qablaşdırmada olan

1:25:02insan əti yeyəcəklər. Niyə? Çünki mədəni

1:25:06insanın həqiqəti mədəniyyətidir və buna

1:25:09görə nisbidir. Azərbaycan cəmiyyətinin

1:25:11məşhurları, intellektualları,

1:25:14sənətkarları, iş adamları 70 faizi

1:25:17mədəni insan təfəkküründədir və özlərini

1:25:20küt insanlardan daha üstün hesab

1:25:22edirlər. İndiyə qədər müzakirə

1:25:24elədiyimiz bütün təfəkkür dərəcələrini

1:25:27geniş bir qrup altında birləşdirsək, bu

1:25:29qrupa idarə olunanlar deyə bilərik. Bu

1:25:33təfəkkür dərəcələrində olan insanların

1:25:36hər birinin bir düyməsi var. Basdıqda

1:25:39reaksiya verir. Bir açarı var. Burduqda

1:25:41hərəkətə gəlir. Növbəti təfəkkür

1:25:43dərəcəsi şəxsiyyətdir. Şəxsiyyət artıq

1:25:47çətin idarə olunanlardandır.

1:25:49Şəxsiyyətin düşüncəsi kənar təsirdən

1:25:52azaddır. Heyvani insan kimi bədəninin

1:25:54qulu deyil. Küt insan kimi hadisələrin

1:25:57qulu deyil. İcma insanı kimi icmasının

1:25:59və mədəni insan kimi mədəniyyətin qulu

1:26:02deyil. Şəxsiyyət üçün birisinin

1:26:04məşhurluğu, diplomu, vəzifəsi bu kimi

1:26:06faktorlar təsir eləmir ona. Şəxsiyyətin

1:26:09alfası özüdür, şəxsiyyətin

1:26:11konstitusiyası özüdür, şəxsiyyətin

1:26:13həkimi özüdür, müəllimi özüdür.

1:26:15Şəxsiyyətə təsir etmək çətin olduğu üçün

1:26:18şəxsiyyətin atacağı addımlar da öncədən

1:26:20bilinməzdi. Məsələn, şahmat oyununda

1:26:24şəxsiyyətə at fiqurunun hərəkətləri

1:26:26bənzəyir. Əgər digər fiqurların

1:26:28qarşısını nəsə kəsə bilirsə, şəxsiyyətin

1:26:30qarşısını heç nə kəsmir. Başqalarının

1:26:33fikirləri, mentalitet, vətənpərvərlik,

1:26:35mədəniyyət, yerli inanc, din,

1:26:38adət-ənənə, ictimai rəy, avtoritet bütün

1:26:40bu maneələrin üzərindən aşa bilir. Bu o

1:26:43demək deyil ki, şəxsiyyət çox oxumuş,

1:26:45çox bilmiş, dünyagörüşlü biridir. Yox,

1:26:47şəxsiyyət savadsız bir insan da ola

1:26:49bilər. Sadəcə təfəkkürü yüksəkdir. Yəni

1:26:51psixoloji olaraq azaddır. Şəxsiyyət üçün

1:26:53yeganə dəyər sistemi özünün özünə

1:26:55qoyduğu dəyərdir. Amma şəxsiyyətin də

1:26:57bir problemi var. həqiqəti özü olduğu

1:27:00üçün nisbidir və nisbi həqiqətlər

1:27:02bildiyimiz kimi yalandır. Yəni şəxsiyyət

1:27:05yalanın içindədir. Məsələn, sən

1:27:07şəxsiyyət olarsan, öz fikrin, öz tərzin,

1:27:10öz dünyagörüşün olar, gələcək planların

1:27:12olar, Avropanı gəzəcəm, kikboksinqə

1:27:14yazılacam, maşını dəyişəcəm, biznes

1:27:17açacam və növbəti kadr evdə tort

1:27:21bişirməyi öyrənirsən.

1:27:23Niyə? Çünki il 2020-dir, küçədə

1:27:26pandemiyadır. Şəxsiyyət özünə

1:27:28fokuslandığı üçün mütləq həqiqəti görmür

1:27:31və özünə qədərki dərəcələrdən üstün

1:27:33olduğu üçün qürurludur. Mənə heç nə

1:27:35lazım deyil. Mən özüm hər şeyi hamıdan

1:27:37yaxşı bilirəm. Çünki onu həyata edən

1:27:3999%-dən daha ağıllıdır. Amma ondan

1:27:42soruşursan ki, sən belə ağıllısan, onda

1:27:44hanı sənin bankda milyonlarla dolların?

1:27:47Bütün bu illər ağlını, istedadını xərc

1:27:49eləyirsən ki, pul qazanasan. Şəxsiyyət

1:27:52qürurludur. Ona görə Red Billin ikinci

1:27:55mərhələsinə belə çatmır. Sorğulamağa

1:27:57belə başlamır. Şəxsiyyət bilirsiz nə

1:27:59deyir? Mənim üçün əsas pul deyil. Mən

1:28:02balanslı həyat dərzi sürürəm. Bir az

1:28:04əylənirəm, birazz qazanıram. Ya da həyat

1:28:06belədir. Yəni məmnuniyyətsizliyin

1:28:09şüarlarında qalır. Məmnuniyyətsizliyin

1:28:11bəhanələrini söyləyir. Amma ağlına

1:28:14gəlmir ki, bəlkə gözündən nəsə qaçır.

1:28:17Aşağı dərəcələri başqaları aldadırsa,

1:28:19şəxsiyyət özü-özünü aldadır. Qüruruna

1:28:22görə həqiqəti görə bilmir. Bir milçək

1:28:24görmüsüz necə sürətli uçur və pəncərəyə

1:28:27baxır, məntiqi ilə anlayır ki, evdən

1:28:30çıxış yolu burdadır. İşıq gələn tərəf

1:28:32buradır. Və nə edir? Milçək var gücü ilə

1:28:35uçur pəncərəyə vurur özünü. Sonra durur

1:28:38bir də vurur özünü. Bir də dəyir o

1:28:41pəncərəyə.

1:28:42Ta taqətdən düşüb yıxılıb ölənə kimi.

1:28:45Şəxsiyyətin ağlına gəlmir ki, bəlkə

1:28:47mənim görmədiyim, bilmədiyim nələrsə

1:28:50var. Maneələr var qarşımda. Bəlkə mənə

1:28:52də mədəni insan kimi, köt insan kimi

1:28:54nəsə təsir edir. Şəxsiyyət də əvvəl axır

1:28:57həqiqətlə üzləşməli olur. Çünki bir şeyi

1:28:59görməmək səni onun varlığının təsirindən

1:29:02azad etmir. Pianist filmi. İkinci Dünya

1:29:05Müharibəsi dövründə istedadlı bir

1:29:07pianist tam öz yaradıcılığına qapanıb və

1:29:11müharibəyə fikir vermir. Niyə? Çünki

1:29:13eqosundadır. Həqiqətlə əlaqəsi kəsilib.

1:29:16musiqi dünyasındadır. Filmin sonlarına

1:29:19fikir vermədiyi müharibənin onu nə

1:29:21hallara saldığını görürük. Şəxsiyyət

1:29:23güclü olsa da, gözləri bağlıdır və hara

1:29:25getsə bir divara dəyər, bir quyuya

1:29:28yıxılar, bir tələyə düşər. Gözləri bağlı

1:29:30olsa da, mental azadlığı onu biraz daha

1:29:34uğurlu, daha güclü edir və sistemi

1:29:36məcbur edir ki, az da olsa şəxsiyyətlə

1:29:38hesablaşsın. Böyük güclər üçün balaca

1:29:41bir milçək olsa belə, onunla

1:29:43hesablaşmalısan. Çünki idarə edə

1:29:45bilmirsən, [musiqi] sözə qulaq asmır. Və

1:29:47keçirik bu piramidanın idarə edənlər

1:29:50dərəcəsinə. Elə bu şəkil burda qalsın.

1:29:52Həm şəxsiyyət var burda, həm növbəti

1:29:54dərəcə var. Və növbəti dərəcə siyasi

1:29:57insandır. Siyasi təfəkkür o demək deyil

1:30:00ki, qoca bir kişi axşam didə xəbərlərə

1:30:03baxır. Kütləvi xəbərlərə baxmaqla sən

1:30:05siyasi təfəkkürə çata bilməzsən. Siyasi

1:30:07təfəkkür ordan burdan siyasəti bilməklə

1:30:10deyil. Buna siyasi bilik, siyasi dünya

1:30:13görüşü demək olar. Təfəkkür isə bilik

1:30:15deyil. Təfəkkür beynin işləmə

1:30:17sistemidir. Kəşfiyyat briqadasının

1:30:20termal eynəkləri olur. E məsələn

1:30:22qaranlıqda istiliyi hiss edir və normal

1:30:24insan gözünün görmədiklərini görür.

1:30:27Siyasi insan da siyasi prizmadan bütün

1:30:29hadisələri və onların arasındakı o nazi

1:30:31ipləri görə bilir. Siyasi insan sirkin

1:30:34kənarındadır. Artıq matriksdən çıxıb.

1:30:37Düşünə bilərsiz ki, mən də bilirəm

1:30:39dünyada gedən siyasi prosesləri.

1:30:41Qloballaşma gedir. Sağçılar, soçular,

1:30:44fransızlar erməniləri qızışdırmaq

1:30:46istəyir. Amma bu siyasi təfəkkür

1:30:48dərəcəsi demək deyil. Gəlin bir xırda

1:30:50detalla siyasəti bilən insanın siyasi

1:30:53insandan fərqini görək.

1:30:55Heyvani təfəkkürdə olan insana bilet al,

1:30:58göndər İstanbula və üç gün sonra

1:30:59qayıtsın. Soruş ki, nə gördün? Nə var

1:31:02idi, nə yox idi orda? Heyvanı insan sənə

1:31:04deyəcək. Hə, orda bir qalata küresi var

1:31:07idi, Ayasofiya var idi. Yəni deyərsən

1:31:10ki, bu artıq mədəni insan

1:31:11təfəkküründədir. Qalatadan danışır,

1:31:13Ayasofiyadan deyir. Amma əslində heyvani

1:31:16təfəkkürdə idi. Orda elə fikri, zikri

1:31:18yeyim, içim, kimlə yatım, bunlar idi. Və

1:31:21Ayasofiyanın sadəcə yanından keçirdi ki,

1:31:24dönərini alsın. Yəni mədəni dərəcənin

1:31:27xırda fraqmentləri gözünün qarşısından

1:31:29keçirdi. Amma təfəkkürü heyvani dərəcədə

1:31:32idi. Yəni İstanbulun itləri də gözəl

1:31:35tanıyır. Qalata kulesini, Ayasofiyanı

1:31:38birinin kölgəsində yatır, birinin

1:31:40qırağına ifrazatını eləyir. Siyasəti

1:31:43ordan-burdan bilən insanlar da buna

1:31:45bənzəyir. Yəni deyəcək siyasətdə nə baş

1:31:47verir. Xəbəri olacaq ki, filan

1:31:49prezidentlə filan prezident görüş

1:31:51keçirib. Amma bu bir-iki cümlə ilə də

1:31:54bitəcək. Yəni qayıdacaq çayxanasına,

1:31:56toyuna, serialına, mahnısına, məişətinə,

1:31:59mədəniyyətinə, icmasına hansı təfəkkür

1:32:02dərəcəsindən gəlmişdirsə, o dərəcəyə də

1:32:04düşəcək. Necə ki, bir balıq bir

1:32:06saniyəlik sudan hopbanır, amma sonra

1:32:08təzədən düşür öz səviyyəsinə.

1:32:11Ümumiyyətlə bu təfəkkür dərəcələri

1:32:13qalxdıqca insan həqiqətə yaxınlaşır.

1:32:16Həqiqətə yaxınlaşdıqca da daha aşağı

1:32:18təfəkkür dərəcələrinə təsir qüvvəsi

1:32:21artır. Aşağıda olduqca həyat səninlə baş

1:32:24verir. Yuxarı qalxdıqca sən həyatla baş

1:32:26verirsən. Məsələn, Fransa bir turisti

1:32:29dəyişə bilər, amma Napoleon Fransanın

1:32:32özünü dəyişir. Aşağıda nə baş verirsə,

1:32:36hamısı yuxarı ilə əlaqəlidir. Qədimdə

1:32:38insanlar fəsillərin varlığından xəbərsiz

1:32:41idi. Yəni mağara dövrü, qəbilə icması.

1:32:44Hiss eləyirdilər ki, arada qar yağır,

1:32:46arada isti olur. Amma bilikləri yarımçıq

1:32:49idi. Bu xaotik baş verirdi. Ovçuluq və

1:32:52yığıcılıq ilə məşğul idilər. Və yemək az

1:32:55tapıldığı üçün daim bir acılıqda idi.

1:32:58Qəbilə camaatı qarınları doysun deyə

1:33:00bütün günü gərək nəsə bir

1:33:02axtaraydılar. Hamı başını salıb aşağı.

1:33:05Gözü torpaqda idi. Orda bitki, çiyələk,

1:33:08gilə axtarırdı. Heyvani insan, icma

1:33:12insanı təfəkküründə idi hamı. Çünki

1:33:14aclıq qalib gəlirdi təfəkkürə. Mədəni

1:33:17dəyərlər nə vaxt çatırdı, nə resurs. Ona

1:33:19görə başları aşağı idi. Yer kökü,

1:33:21fındıq, qarağat, belə şeylərlə

1:33:23maraqlanırdılar.

1:33:25Və günlərin bir günü içlərindən biri

1:33:27başını qaldırır və yuxarı ilə

1:33:29maraqlanmağa başlayır. Camaat yeməyi,

1:33:31məişəti düşünəndə bu ağıllı oturur,

1:33:33ulduzlara baxır. Ona deyirlər ki, bu

1:33:36dəlidir, havalanıb bütün günü ulduzlara

1:33:39baxır. Bizim yerdə, torpaqda işimiz,

1:33:41[musiqi] gücümüz. Bu bizi acından

1:33:43öldürəcək. Bizə ulduzlardan danışma,

1:33:46göbələkdən danış, mordan danış. O isə

1:33:49fikir vermir icmasına və hər gecə

1:33:51ulduzları sayır. Bir daş lövhədə bunlara

1:33:54ad qoyur. Fırlandıqları yolu cızır və

1:33:57beləcə bir il keçir. Bir il tamamlananda

1:34:00nə baş verir? Görür ki, bütün ulduzlar

1:34:03gəldi həmin o bir il əvvəlki yerə döndü

1:34:06və matriksin ilk kodu qırılır. Deməli,

1:34:09bu hərəkət ixtiyari deyil. Qanuna

1:34:12uyğunluq var burda. Və bu insan yığır

1:34:15mağaranı və deyir ki, baxın ulduza,

1:34:18sabah filan ağacın üstündə olacaq. Baxın

1:34:22ayparaya, beş gecə sonra bütöv olacaq.

1:34:25Və icma adamları görür ki, bu dəli olsa

1:34:27da, dedikləri bir-bir yerinə yetir və

1:34:30başlayırlar ona qulaq verməyə. Çünki

1:34:32dediklərində həqiqət var. Və göylərdəki

1:34:36mütləq həqiqəti açan adamın köməyi ilə

1:34:39qəbilə yerin sirrini açır. Qədim

1:34:41insanların ulduzların hərəkətini

1:34:43öyrənməyi nə ilə nəticələnir? Təqvim

1:34:46yaranır. İli aylara, günlərə bölürlər və

1:34:49fəsillər yaranır. Yəni fəsillər əvvəl də

1:34:52var idi, amma bu gün nizama salınır.

1:34:54İnsanlıq fəsillərin sirrini açanda

1:34:57yığıcılıqdan əkinçiliyə keçid olur.

1:35:00Əkinçiliyə keçən insanların yeməkləri

1:35:02çoxalır, qarınları tox olduğu üçün

1:35:05gücləri artır, əlavə vaxtları əmələ

1:35:07gəlir və mağaradan çıxıb ilk şəhərləri

1:35:10tikməyə başlayırlar. Təbiətin xaosundan

1:35:13azad olurlar. Sən həqiqəti bildikcə

1:35:16həqiqət səni azad edir.

1:35:20Və sonuncu təfəkkür dərəcəsi ruhani

1:35:23insandır. Fikir verin, dindar insan yox,

1:35:26inanclı insan yox. Məsələn, bir kəs küt

1:35:29insan ola bilər və dindar ola bilər.

1:35:32İcma insanının ailəsi namaz qılar, o da

1:35:34namaz qılar. Bir mədəni təfəkkürdə olan

1:35:37insan görər ki, hamı yoqa ilə məşğuldur.

1:35:40Bu da başlayar və siyasi dərəcədə də

1:35:42dindar olmaq olar. Həqiqi ruhani

1:35:45dərəcənin dindarlıqla əlaqəsi yoxdur və

1:35:48ruhani dərəcənin varlığını ancaq siyasi

1:35:51təfəkkür dərəcəsində olanlar bilir. Ona

1:35:54görə indiki mərhələdə bu haqda nəsə

1:35:56danışmaq mənasızdır. Sadəcə bilin ki,

1:35:59siyasi dərəcədən yuxarıda bir dərəcə

1:36:01var. İstənilən toyuq broer

1:36:04təsərrüfatında erkək cücələri

1:36:06öldürürlər. Çünki yumurta vermir, əti

1:36:09yumşaq deyil. Yəni yararsızdır. Proses

1:36:11necə baş verir? Cücələr yumurtadan çıxır

1:36:13və bir gün sonra bir işçi bu cücələri

1:36:16cinslərinə görə ayırır. Dişiləri sağa

1:36:19tərəf gedən yola qoyur. Erkəkləri sola

1:36:22tərəf gedən yola qoyur. Bu yollardan

1:36:24biri gedir toyuqların saxlandığı yerə,

1:36:26digəri isə gedir sürətlə fırlanan bir

1:36:29mişara. Və bircə gün ömrü olan bu balaca

1:36:32erkək cücələr anlamır ki, bu getdikləri

1:36:35yolları hara aparır. Yenicə yumurtadan

1:36:37çıxıblar.

1:36:39ümid və sevinclə doludur. Niyə biz

1:36:41təfəkkür dərəcələrinə bu qədər önəm

1:36:43veririk? Çünki mütləq həqiqəti, yəni

1:36:45yaşadığımız reallığı hər bir dərəcə öz

1:36:48başının imkanları qədər qavraya biləcək.

1:36:51Nə qədər aşağıda olsa, bu piramidada, o

1:36:54qədər xaotik və birdən başına gələcək,

1:36:56nə gələcəksə. Və bu piramidanın üst

1:36:59qatlarına qalxdıqca həyat sizin başınıza

1:37:02gəlməyəcək. Siz həyatın başına

1:37:03gələcəksiz. Gəlin indi qısa bir hekayə

1:37:07ilə bu birinci mühazirəni toparlayaq.

1:37:10Donuzun nağılı. Orta əsrlər dağların

1:37:14başında bir Azərbaycan kəndində bir

1:37:16çoban ağacın altında yatır və burnuna

1:37:19qəşəng kabab iyi gəlir. Heç gözünü

1:37:23açmayıb fikirləşir.

1:37:25Qonşunun birində qəşəng kabab bişirib.

1:37:26Burda olsaydı nə yeyərdim? Qarnını

1:37:29ovuşdurur, yatmağa davam edir. Başqa bir

1:37:32kətçi bir gözünü açır və görür ki, kabab

1:37:35nədir? Kənddən bir tüstü qalxır. Camaat

1:37:38nəsə qışqırır, işini gücünü atır. Deyir,

1:37:41gedim görüm nə olub orda. Gəlir çatır

1:37:43camaata. Qonşular qışqırır. Aya,

1:37:46qoymayın, söndürün. Haykanuşun donuzları

1:37:48yanır. Kəndin mədəni bir xanımı ikinci

1:37:51mərtəbədən qışqırır. Mən gördüm kim

1:37:53elədi. Bizə özgü olan adamlar gəlib.

1:37:56Uzun paltarlarda saqqallı-saqqallı

1:37:59onlar elədi. Tərbiyəsizlər. Kəndin bir

1:38:02şəxsiyyəti var idi. Deyir ki, kim

1:38:04yandırıb düz eləyib. Donuzların durmaq

1:38:07olmurdu. Mən nə? Həm nın atın belində

1:38:10kəndin kənd xudası gəlir çatır. Deyir

1:38:12evimiz yıxıldı. Bir ordu gəlib. Bütün

1:38:15ölkəni zəbt eləyə-eləyə gedir. Hamımız

1:38:17yanacağıq. Və bu kəndin bir müddik adamı

1:38:20var idi. O isə sakitcə deyir: "Mən

1:38:23Haykanuşa 10 ildir deyirəm ki,

1:38:25donuzlarını sat, başqa işlə məşğul ol."

1:38:28Heç anlamayan kütlə soruşur. Niyə? Nə

1:38:31baş verib ki? Müdrik deyir: "Ərəbistana

1:38:34islam gəlib."

1:38:36Hekayənin mənası nədir? Bir mütləq

1:38:39həqiqət baş verib və hər təfəkkür

1:38:41dərəcəsinə bu həqiqətin balaca bir

1:38:44hissəsi aydın olub. Heyvani insan ancaq

1:38:46bildi ki, kabab iyi gəlir. Gözünü belə

1:38:48açmadı. Küt insan gördü ki, bir tüstü

1:38:52qalxır kənddən. Tez qaçdı görsün nə

1:38:54məsələdir. İcma insanları, yəni qonşular

1:38:57bildi ki, elə belə tüstü deyil.

1:38:59Aykanuşun donuzları olan tövlə yanı. Ona

1:39:02görə tüstü kababinə qarışıb. Mədəni

1:39:05insan yandıranların paltarına baxdı,

1:39:08saqqalına baxdı. Şəxsiyyət dedi: "Mənə

1:39:11nə əcəb olur?" Siyasi insan, yəni kənd

1:39:13xuda xəbər tutdu ki, təkcə bizim kənd

1:39:16deyil, bütün ölkə yanır. Bizi zəbt

1:39:18ediblər. Və yalnız ruhani insan

1:39:21həqiqətən nə baş verdiyini artıq neçə

1:39:24ildir ki, bilirdi. Qonşusu Haykanşa

1:39:26deyirdi ki, Ərəbistanda yeni bir inanc,

1:39:29din yaranıb. Birazdan zəif saydığımız

1:39:33ərəblər bu inancın altında

1:39:35birləşəcəklər, güclənəcəklər. Müqəddəs

1:39:38kitabları var. deyir ki, bu inancı hər

1:39:40yerə yayın və gec-tez bir ordu

1:39:43toplayacaqlar. Bizim dağlara da

1:39:45gələcəklər. Və sənin donuzların o

1:39:47kitabda haramdır. Əvvəlcədən deyirəm

1:39:50işini bil.

1:39:52Eyni bir həqiqət baş verdi və kimin qabı

1:39:55nə qədərdirsə, o qədər də götürə bildi.

1:39:59Sizə səbriniz [musiqi] üçün təşəkkür

1:40:01eləyirəm və bu iki saatlıq narahatçılığa

1:40:04görə üzr istəyirəm. Mədrəsənin birinci

1:40:07dərsi qapalı elan olunur.

1:41:24He.