Full transcript
0:00Bismillahir rəmanir rahim. Salam əziz və
0:02dəyərli izləyicilərimiz. Hər birinizi
0:04ali təcvid dərslərində xoş gördük.
0:06Çatdıq səkkizinci dərsimizə. Hərflərin
0:09məxrəcləri və onların sayı. İnşallah biz
0:13bunları sırayla sizə izah edəcəyik. Amma
0:16yeddinci dərsdən sizə
0:19bir başlığı yadınıza salın və onların
0:22ətrafında və onların izahı sonra
0:24hərflərin məxrəclərinə keçəcək. Biz
0:26yeddinci dərsimizdə
0:29beş yer saydıq. Boşluq,
0:33boğaz, dil, dodaqlar və burun.
0:37Ümumiyyətlə hərflərin məxrəclərini
0:39inşallah biz bu beş bölümdə izah
0:43edəcəyik. Niyə görə ali təcvid
0:45dərslərində bu bölgüləri edirlər?
0:47Məsələn, birinci cild təcvid
0:48kitablarında
0:50adi məxrəclərdən danışanda 10 hərfin
0:54məxrəci deyilir və qalan hərflər bizim
0:56hərflərlə fərq olmadığı üçün onların
1:00məxrəc yerlərini demirlər. Amma biz
1:02görürük ali təcvid dərslərində nəinki
1:04hərflərin məxrəcini, hətta onların
1:08yerlərin, yəni bölgələrin də ayrı-ayrı
1:11sistemlərdə bölürlər və deyirlər.
1:14Məsələn, biz birinci cilddə da t
1:17hərfindən danışanda misal olaraq
1:19deyirəm, sadəcə olaraq o kənar dişlərə,
1:22dilin kənarı azı dişlərinin bir
1:25hissəsinə dəyərək tələffüz olunur. Bu
1:27qədər kifayətlənir. Amma ali təcvid
1:30dərslərində dişlərin bütün növlərindən
1:33danışılır. Niyə danışılır? Ona görə ki,
1:37hər bir hərfin xüsusi yeri var. və yaxud
1:39da ağız boşluğu və yaxud da boğaz
1:41bölgəsi və ya dodaqlar və ya burun
1:44bölgəsi. Yəni bunlardan ətraflı
1:46danışılır ki, bir təcvid öyrənən şəxs
1:50əgər müəllimlik edəcəksə, başqalarına
1:53təcvid öyrədəcəksə, birinci özü bunların
1:56hamısını bilməlidir ki, gözəl şəkildə
1:59hərfin çıxış yerlərini şagirdə izah edə
2:01bilsin. İnşallah biz də bunu nəzərə
2:04alaraq bu bölgələrdən başlamışıq ki,
2:08yeddinci dərsimizdə bunlar haqqında
2:10məlumat verdik. Amma bu dərsimizdə, yəni
2:12səkkizinci dərsdə ətraflı şəkildə bunlar
2:15haqqında danışacağıq. Amma biz dərsə
2:18girməmişdən öncə, yəni bu beş yerə
2:20girməmişdən öncə birinci hərflərin
2:23məxrəcləri və onların sayını sizə təqdim
2:25etmək istəyirik. Birinci baxaq görək
2:27məxrəc nə deməkdir. Məxrəc çıxış yeri
2:30deməkdir. Təcviddə isə hərfin çıxış yeri
2:33hərfin yaranma yeri deməkdir.
2:35Ağciyərlərdən çıxan hava qırtılaqdan
2:38keçdikdən sonra səs tellərini istər
2:41titrətsin, istər titrətməsin. Bu sözü
2:43yadınızda saxlayın. səs tellərinin
2:45titrəməsi və ya titrəməməsi
2:48danışıq sistemindəki bir hissədə
2:51məhdudlaşır və bu minvalla hərf yaranır.
2:55Yəni danışıq sistemində oturur və hərf
2:59yaranır. Havanın hərfə çevrildiyi
3:02yerə hərfin məxrəci deyilir. Məsələn,
3:06dilin dilçəyin kəsişmə yeri qaf və kəf
3:10hərflərinin məxrəcidir. yaxud iki
3:13dolağın kəsişmə yeri bə və yaxud da mim
3:17hərfidir. Belə izah etsək, hərf
3:20vasitələrlə yaranır və nəhayətdə çıxış
3:23yerində məhdudlaşır və o zaman həmin o
3:27çıxış yeri məxrəc olaraq adlanır. Bunu
3:31da qeyd edək ki, hərflərin məxrəclərinin
3:33sayı 17-dir.
3:35Amma buna baxmayaraq, bəzi təcvid
3:38alimləri hərflərin məxrəc yerini 14,
3:40bəziləri isə 16 qeyd etmişdlər. Amma
3:44məşhur nəzərə əsasən hərflərin
3:47məxrəcləri 17 ədəddir. Hərflərin
3:50məxrəclərini sayma və adlandırma
3:54ciyərlərdən ağza doğru
3:57qeyd olunmuşdur. Yəni birinci hərfin
4:01yaranma səbəbi ağciyərdə olan havadır
4:04ki, havanın vasitəsilə biz danışırıq və
4:08hərflər məxrəclənir. Nəhayətdə çatdıq
4:11saydığım
4:12beş yerə. O beş yerdən biri ki, hərflər
4:16orda məxrəclənir və hansı hərflər ordan
4:20məxrəclənir? Birinci təcvd termini ilə
4:23desək job, yəni boşluq. O boşluq ağız və
4:29boğaz nahiyyəsinə aiddir. Gəlin boşluğu
4:32azcıq tərif edək. Cofi və yaxud da cof
4:36lüğətdə daxil ara mənasını verir. Əcvə
4:40sözü də bunandır. Yəni boşluq. Təcvid
4:42terminologiyasında
4:44danışıq sistemindəki boş fəza və hissəyə
4:47deyilir. Bu hissədə yalnız bir məxrəc
4:50var ki, elə o özü danışıq sistemindəki
4:54ilk məxrəc hesab olunur. Baxaq o hərflər
4:57hansılardır. Bəli, o hərflər əlifi
5:00məddi, vav məddi, yayi məddi. Yadımızda
5:03saxlayaq ki, ilk məxrəc üç mədli hərf
5:08ki, onlar Qurani-Kərimdə
5:11ələlxüsus avaz bölümündə çox gözəl
5:14lnlər yaradan, ahnglər yaradan mədli
5:18hərflərdir. Bunlara uzadıcı hərflər də
5:21deyirlər. Bir də qeyd edirəm əlifi
5:24məddi, oavi məddi və yayi məddi,
5:27məsələn, utinə,
5:30inə və ya ətuni kəlmələrində bunları
5:34qeyd edə bilərik. Məsələn, utinə
5:39hər üçü bir əlifə məddi, ikincisi yay
5:42məddi, üçüncüsü vav məddidir. Və ya
5:45ətuni
5:48burada əlifi məddi, vav məddi, yay məddi
5:53və ya
5:56yenə vav məddi, yay məddi və ya əlif
6:00məddi bu misallarda keçmişdir. İlk
6:03məxrəc mədli hərflərin çıxış yeri. Gəlin
6:06dəyərli təcv həvəskarları bu haqda
6:09qısaca olaraq danışaq sizə. Birinci
6:13mədli əlif. Görək mədli əlif nədir.
6:16Fəthənin uzadılmasından yaranan bir
6:19səsdir. Mədli əlif tələffüz edərkən
6:23dil gövdəsi aşağı və nisbətən də arxaya
6:27doğru
6:29meyillənir. Alt sənə bir az aşağıya
6:32doğru gələrək ağzın açılmasına kömək
6:36edir və səsin uzadılması ilə mədli əlif
6:40əmələ gəlir. Bu xırda bir tərifdir.
6:44Mədli əlifin yaranmasına diqqət
6:46edirsiniz, dəyərli izləyicilərimiz? Bu
6:48ali təcid dərslərində məddin özünə və
6:51əlifi məddinin özünə də tərif verir. Və
6:54bu o deməkdir ki, biz mədli əlif
6:57haqqında daha geniş məlumata sahib
7:00oluruq.
7:02əgər zaman baxımından bu səsin
7:03uzadılması yarıya endirilərsə, o zaman
7:08fəthə yaranır. Yəni qısa səsi. Biz
7:12dedikdə dilin kökü yuxarıya qalxır.
7:14Azacıq açana aşağı gedir. Və bu iki
7:19miqdarda, iki saniyədə, yəni ə, ə
7:22birləşdirəndə olur ə. Biz bunu səsi
7:26yarıya endirəriksə, o zaman qısa fəthə ə
7:30səsi yaranmış olur. Və bunu da qeyd edim
7:33ki, ərəb dilində fəthə və mədli əlifin
7:36tələffüzü arasında zaman baxımından
7:39səsin uzadılmasından başqa heç bir
7:42deyil. Yəni bunların arasında elə bir
7:45fərq yoxdur. Amma bunu qeyd etməliyəm
7:48ki, mədli əlifin tərqiqi, yəni incə
7:52oxunuşu və təfxhimi vardır. Yəni qalın
7:56oxunuşu vardır. Əgər mədli əlif incə
7:59hərflərdən sonra gələrsə, yəni incə
8:02hərfin səsini uzatmağa məhkumdursa, o
8:05zaman incə və qalın hərfin səsini
8:08uzadırsa, o zaman qalın səslə oxunacaq.
8:11Misal olaraq, məsələn, bə bənin səsini
8:16uzadırsa incə, əgər xa, xan-ın səsini
8:20uzadırsa, o zaman qalın oxunacaq. Yəni
8:24biri ə səsi ilə, biri isə a səsi ilə
8:27oxunmuş olacaq. Dəyərli Quran
8:29həvəskarları, təcvid həvəskarları, biz
8:32mədli vav və yaxud mədli y-dən danışan
8:35zaman bu mədnin birin vava nisbət
8:39veririk və birini də ya hərfinə nisbət
8:42veririk. Amma əlifin məddinin maraqlı
8:45hissəsi burasındadır ki, onu biz heç bir
8:47hərfə nisbət verə bilmirik. Yəni əlifi
8:51məddi özü elə əlifi məddidir. Yəni onu
8:54heç bir hərfə nisbət vermirik. Birinci
8:57məxrəcdə ikinci uzadıcıya mədli vav
9:02zəmməli hərfdən sonra gələn sakin vavdan
9:05ibarətdir.
9:07Mədlə vaavı
9:09dilin önü aşağı və dilin arxası damağa
9:12doğru o qədər meyillidir ki, dil və
9:16yuxarı damağın arasında hava
9:20hava keçərkən, yəni u səsi deyərkən
9:24düzdür dil damağa yaxınlaşır amma
9:27sürtünmə baş vermir. Əgər bu hal zaman
9:31baxımından yenə əfi məddəki kimi yarıya
9:35endirilərsə, yəni azaldılarsa
9:38zəmmə ilə əlif vav məddədi arasında
9:42deməli sadəcə olaraq az və qısa və uzun
9:46səs fərqi olacaq. Yəni belə desək, u
9:50zaman baxımından azaldırıq olur u. Zənmə
9:53ilə vavın arasında olan fərq sadəcə
9:56zaman fərqidir. Mədli vavın tələffüzü
9:59zamanı, dodaqların dairəvi forma alması,
10:02yəni u dairəvi forma alması səsin
10:06tamamlanmasına yardım edir. Deməli,
10:09mədli vav dodaqların
10:12tamamilə dairəvi olmasından yaranmır.
10:16Əksinə, bu səsin yaranmasında dilin də
10:19rolu vardır. Biz həmişə təcvid
10:22dərslərində və yaxud da belə bir söz
10:25eşidirsiz ki, vav hərfi dodaq hərfidir
10:29və dodaqların vasitəsilə dodaq qönçə
10:32şəkli alaraq tələffüz olunur. Amma ali
10:35təcvid dərslərində görürsüz buyurur ki,
10:37tək dodaq deyil,
10:40dilin kökünün yuxarı qalxması, damağa
10:43tərəf qalxması və o qədər qalxır ki,
10:46sürtünmə baş vermir. Mədliv va deməli
10:50dilin köməkliyi ilə də yarana bilir.
10:53Belə bir nəticəyə gəlirik ki, Mədli
10:55vavın yaranmasında həm dodaqların
10:57dairəvi olması və dilin də burda rolu
11:01vardır. Və keçid edirik mədli yə
11:06hərfinə. Mədli, yəni tələffüz edərkən
11:08dilin gövdəsi önə və yuxarı, dilin
11:11ortası isə aşağı meyl edir. Bu halda
11:14hava axını sürtünməsindən çıxa biləcək
11:17qədər dilin gövdəsi damağa ən yaxın
11:20məsafədə olur. Əgər bu hal zaman
11:22baxımından yarıya endirilərsə, yəni
11:24azaldılarsa, eynilə mədli əlif və mədli
11:27babdakı kimi kəsrə yaranır. Yəni i qısa
11:32olaraq olur i. Deməli, ərəb dilində
11:35kəsrə və mədliyyə arasında zaman
11:38baxımından səsin uzadılmasında fərq ola
11:42bilir. Yəni mədli vav vav hərfinə və
11:47mədli yə yə hərfinə söykənərək uzadıcı u
11:52və yaxud da uzadıcı i yaranır. Və cov
11:55bölgəsində, yəni boşluq bölgəsinin demək
11:58olar ki, biz sonuna çatdıq və bir daha
12:01qeyd edirəm ki, əlifi məddinin bir yerə
12:04söykənməməsi, amma əlifin məddidən
12:07fərqli olaraq vav məddinin sakinliyeva,
12:11yə məddinin sakinliyə söykənməsi, yəni
12:14onlardan qidalanması.
12:17Əllamə ibn cəzərinin istərdim fikrini
12:19söyləyim. Əllamə buyurur əttəmhid fi elm
12:24təcvid kitabında əlbəttə bunu da qeyd
12:26edim əllamə belə bir söz deyir. Deyir
12:29ki, əslində bu sifət mədli əlifin
12:33xüsusiyyətlərindəndir. Hansı sifət? Məd
12:35və lin sifətləri. Amma mədli vav mədli
12:40yə də mədli əlifə bənzəyir.
12:44Əlifdə hava axını mədli vav və mədli
12:46yədən daha çoxdur. Və onun tələffüz
12:49edərkən dil ağızda heç bir yerə
12:52söykənmir. Yəni əlifi tələffüz edərkən
12:55diləyə söykənmir. Amma vav və y-dən
13:00fərqli olaraq deməli söykənəcək yer.
13:04Biri sakinlik vav, biri isə sakinlik ya
13:07hərfidir.
13:09Çatdıq ikinci bölüm boğaz nahiyyəsi. Və
13:13bunu da qeyd edim ki, biz dərsimizin
13:14əvvəlində qeyd etmişdik beş hissə
13:18boşluq, yəni cofiyyə,
13:21boğaz, dil, dodaqlar və burun nahiyyəsi.
13:25Biz artıq çatdıq boğaz nahiyyəsinə. Bu
13:28dərsimizin bu hissəsinə qədər də biz
13:30birinci məxrəcdə üç uzadıcı əlifi məddi,
13:34vavı məddi və yay məddini sizə izah
13:36etdik.
13:38İndi isə keçid edirik boğaz nahiyyəsi.
13:40Gəlin təcvid baxımından baxaq. Görək
13:43boğaz nahiyyəsinə nə tərif edirlər.
13:45Təcvid elmi baxımından boğaz danışıq
13:48sistemində aşağıdan qırtlaqda boğazın
13:52öndən
13:54qabarıq hissəsi, səs telləri, yuxarıda
13:58dilçəyin damaq
14:01sərhəddi ilə məhdudlaşan bir hissədir.
14:04Yəni bu hissəyə boğaz deyilir. Əlbəttə,
14:08dilçək boğazdan sayılmır, amma müasir
14:10elm baxımından
14:12boğaz qırtlağın yuxarıdan yerləşən bir
14:16hissəsidir. Buna görə də qırtlaq və səs
14:19telləri boğazdan
14:22kənardır və onun alt hissəsində
14:25yerləşir.
14:27Ola bilər ki, bəzi təcvid alimləri
14:29dilçəyi də boğaz hissəsi adlandırsınlar
14:31deyə burda gətirir ki, xeyr, dilçəyin
14:35alt hissəsindən artıq boğaz, düzdür,
14:38sərhəd olsa da, artıq orda boğaz bitmiş
14:41hesab olunur. Boğaz dörd yol arasında
14:45ağız, burun boşluğu, qida borusu və
14:48qırtlaq yolları arasında yerləşir.
14:50Təcvid baxımından boğaz nahiyyəsində üst
14:53məxrəc mövcuddur. Deyə bilərsiz ki,
14:55boğaz haqqında nə qədər məsələn sözlər
14:58deyildi və bu qədər ehtiyac varmı
15:00boğazın tərifinə? Bəli. Boğaz
15:02nahiyyəsindən çıxan üç məxrəc və altı
15:05hərfə görə biz boğaz haqqında bu qədər
15:08danışırıq. Təcvid alimləri boğaz
15:11haqqında bu qədər danışıblar. Boğaz
15:13məxrəclərinə gəldikdə boğaz məxrəcləri
15:16bunlardır. Bir boğazın ən uzaq hissəsi.
15:21Buna deyirlər aqsal xəlq. Təcviddə
15:24boğazın orta hissəsi buna deyirlər
15:28və boğazın hissəsi buna da
15:31deyirlər ədnəlq. Yəni biz bu qaydada
15:34bölsək sonuncu ədnəlq adlanır. Yəni
15:38boğazın hissəsi. Niyə görə buna
15:40hissə deyiblər? Ona görə ki, ağza
15:42keçid hissədə artıq boğaz əynəmlənir.
15:45Dilçəyin yuxarı hissəsi qövsvarı olaraq
15:48əyildiyinə görə, bu qaydada əyildiyinə
15:51görə o zaman ona ədnəlq deyirlər. Gəldik
15:54məxrəclərə.
15:56birinci hərflərdən, yəni ikinci məxrəc
16:00sayılır, amma hərflərə giriş, yəni əlif
16:03əhə hərfinin məxrəci boğazın
16:07hansı nahiyyəsindədir?
16:09Sadaladığımız kimi əqsəl həlqdə yerləşən
16:13əlif və hə hərfi ki, siz onu ekranda
16:16görürsüz və burda siz boğazın hansı
16:19nahiyyəsindən çıxdığına da müşahidə
16:22eləyirsiz. Ümid edirəm ki, daha gözəl
16:25bir şəkildə siz bunu başa düşəcəksiz.
16:29Amma gələk bu iki hərfin
16:32boğazın ağızdan ən uzaq hissəsindən
16:35çıxan
16:36yeri görək hansı hissədir. Bu məxrəc
16:41birbaş səs telləri olan hissədə
16:44yerləşir. Əslində səs telləri qırtılağın
16:47daxilində yerləşən ilk iki zərif
16:51pərdədir. səs telləri bu qaydada
16:55bir-birlərinə dəyərək hava vasitəsilə
16:58hərfləri yaradır və əlif və hə hərfinə
17:01gəldikdə həmin bu məxrəc eynən səs
17:04tellərinin üzərində, yəni
17:07bu hissədə yerləşir və yaranır. Bunların
17:11ətraflı izahını sizə vermək istəyirəm
17:14ki, əlif və hə hərfi haqqında daha çox
17:17məlumatınız olmuş olsun. Səs pərdəsinin
17:20arasındakı məsafə və ya yarı qlots
17:24adlanır. Qeyd etdiyimiz kimi boğazın ən
17:26uzaq hissəsi səs telləri olan hissədə
17:29yerləşir və burdan həmzə və hə hərfi
17:33yaranır ki, bayaq da buna qeyd etdim.
17:36Həmzə hərfini tələffüz edərkən səs
17:39telləri bir-birinə yapışır.
17:42Ağciyərlərdən çıxan hava aşağıdan
17:46qlotda tutulub saxlanır. Bax buna diqqət
17:49edin. Həmzə deyərkən səs hava tutulub
17:52saxlanılır və hava təzyiqi yuxarıya
17:56doğru qalxır. Səs telləri şiddətlə
17:59bir-birindən ayrılarkən hava partlayışlı
18:02formada çıxır və həmzə hərfi yaranır.
18:07Həmzə hərfi təcviddə yumşaq və süs
18:10şəkildə deyil, əksinə güclü tələffüz
18:14olunur. Çünki havanın yolu bağlanılır və
18:17birdən hava buraxılma nəticəsində
18:20partlaşlı şəkildə tələffüz olunur. Bunu
18:23da qeyd edim ki, həbsin Asimdən olan
18:26rəvayətinə əsasən Quranda yalnız bir
18:29yerdə həmzə yumşaq oxunmuşdur. O da
18:33Fussilət surəsi 44-cü ayə.
18:38Əvəzinə biz deyirik ikinci əlifi təsil
18:41edirik, asanlaşdırırıq, yəni süsdü
18:44oxuyuruq. Birincidən olurun.
18:48bu qaydada istisna olaraq oxunmuş olur.
18:52Qotus yarımaçıq vəziyyətdə olur ki,
18:54bunun nəticəsində havanın çıxış yolu
18:57daralır.
18:59Bu hissədə havanın sürtünməsi hə
19:01hərfinin səsinin yaranmasına səbəb olur.
19:05Əslində hə hərfi nəfəsin səsli
19:08çıxarılmasıdır və bu hərfin tələffüzü
19:11zamanı ifrat və təfritdən də çəkinmək
19:15lazımdır. Bunu da qeyd edim ki,
19:17qarilərin avazda ən çətinlik çəkdiyi
19:19hərflərdən biri də hə hərfidir ki,
19:22nəfəsi çox aparır. Yəni sadəcə burda hə
19:26hərfin nəfəsin səsli forması kimi də
19:30adlandırıblar. Ümid edirəm sizə də
19:32maraqlı olar. Çatdıq üçüncü məxrəcə.
19:35İnşallah bu məxrəcdə biz sizə iki hərfi
19:37təqdim edəcəyik. Birincisi hə, ikincisi
19:42hərfi. Bu iki hərf boğazın orta
19:44hissəsindən çıxır.
19:47Bunu da qeyd edim ki, siz əliflə hən-nin
19:51məxrəcin tam boğazın ortası deyil, səs
19:53tellərinin aşağı hissəsidir ki, ona
19:56qlots adlandırırdılar. Boğazın
19:58divarlarının darlanması ilə hava axını
20:00səs tellərində heç bir titrəmə olmadan
20:04sürtünmə yaradaraq xaric olur. Belə ki,
20:08tutuq və nisbətən kobud səs olan hə
20:11yaranır. Əgər deyilənlərə səs tellərinin
20:14titrəməsini də əlavə etsək, bu zaman əyn
20:18səsi yaranır. Yəni ələ hə hərfi arasında
20:21olan fərq biz bildik ki, səs tellərinin
20:24titrəməsində və hə hərfinin biraz kobud,
20:27əyin hərfinin isə ona nisbət yumşaq
20:30olmasıdır. Biz ə hərfini izah edərkən
20:32deyirik ki,
20:35səs boğaza yayılır, çəkilmiş formada
20:38olur. Amma hə hərfindən söhbət edərkən
20:41siz özünüz də görürsüz. Hə birazz əsəbi
20:45hərfdə deyirlər buna. Bəzən vaxtı buna
20:47kobud hərf də deyirlər. Hava yolu
20:50darlanır və nəticədə hə səsi yaranır.
20:55Buna bir əlavə misal da olaraq qeyd edə
20:57bilərik. Ona görə bu misalları deyirik
20:59ki, bu hərf bizim Azərbaycan dilində
21:02yoxdur. Ain hərfi də yoxdur. Əlbəttə biz
21:05müəyyən misallarla istəyirik ki, bunları
21:07sizə izah edək. Məsələn, hə hərfinə
21:09diqqət edin. Hava yolu darlaşır. Bunu
21:12necə misal vura bilərik?
21:14Təsəvvür edin, boğazınızda bir qalıb
21:16və onu siz çıxarmaq istəyirsiz. Nə
21:19etməlisiz? Hava yolunarlaşdırıb təzyiq
21:21yaratmalısız. Təzyiq yaranan halda həmin
21:25o yadcisin boğazınızdan çıxacaq.
21:28Məsələn, baxın,
21:31bu qaydada hə hərfinin tələffüzünü
21:33oxşatmaq olar. Və hərfinə gəldikdə hərfi
21:37dedik yumşaq formada oxunur. Bunu da
21:40əlbəttə oxucularımız bəzən vaxtı
21:42şikayətlənirlər ki, biz çətinlik
21:44çəkirik. Bunun asan məşqi hərfinin sakin
21:50halında olmasıdır. Yəni sakin halında
21:53daha yaxşı məşq olur. Məsələn,
22:00nələ
22:03ələməd.
22:05və ya ələm əədəd
22:09bu qaydada məşq edə bilərsiz və çatdıq
22:128inci dərsimizdə dördüncü məxrəcə
22:17və xa hərfi əlbəttə boğaz nahiyyəsində
22:20də sonuncu məxrəcdir yəni
22:24ikinci üçüncü dördüncü məxrəclər boğaz
22:27nahiyyəsindədir. Bu hərflər toplumda
22:30əlif, hə, ayn, hə, ayn, xa. Bu hərflər
22:35altı hərf boğaz nahiyyəsi hərflər hesab
22:38olunurlar. İnşallah yadda saxlayın ki,
22:41hərflərin hökm bölməsində bunlardan bəhs
22:45açılacaq ki, hansı hökmə aiddir bu
22:47hərflər. Dördüncü məxrəcğın xa hərfi. Bu
22:51iki hərf boğazın ağza ən yaxın
22:54hissəsində, yəni ədəlqdən çıxır. Təcvid
22:58alimlərinin fikrincə bu iki hərf boğaz
23:01divarlarının
23:03birbaşa dilçəyin arxasındakı hissəsindən
23:06yaranır. Amma elmi faktlara əsasən bu
23:09iki hərf tilçəklə tamamlanan yumşaq
23:12damağın
23:14sürətli titrəməsi nəticəsində əmələ
23:16gəlir. Diqqət edirsiz? Alimlərin
23:18fikirləri maraqlıdır. Səsin nisbətən
23:21yumşaq, yəni hərfində
23:24biraz uzanaraq dediyiniz zaman səs
23:28telləri titrəyir. sual verə bilərsiz ki,
23:30səs tellərinin titrəməsini biz nədən
23:33bilə bilərik? O zaman əlinizi səsinizin
23:35üzərinə qoysaz, bəzi hərflərdə
23:38boğazınızın bu çıxıntı hissəsi gizltili
23:42vibrasiyalı formada bəzən vibrasiyasız,
23:45yəni titrəyişsiz olaraq siz görürsüz. Bu
23:49səs tellərində olan titrəyişli və
23:52titrəyişsiz.
23:54Bunu siz ayırd.
23:57Boğazda su qarqara edilən zaman necə
24:01edirik? Suyu ağzımıza alaraq, boğazımıza
24:05alaraq qarqara edirik. Həmin o qırıltığn
24:09hərfinin səsidir ki, Azərbaycan dilində
24:11də səsi, yəni səsi eynən həmin səsdir.
24:16Amma keçid edirik xa hərfinin səsinə.
24:21Xa hərfi eyn ilə hərfinin
24:24məxrəcindəndir. Amma əgər hərfində olan
24:27qırıltılı o yumşalığı biz alıb biraz
24:31əsəbilik versək, yəni xırıltılıq versək
24:33x hərfinə, o zaman x hərfinin də biz
24:36məxrəcini rahat şəkildə biləcəyik. Və
24:40Azərbaycan dilində x hərfi ilə ərəb
24:43xasında heç bir fərq yoxdur. Amma ərəb
24:48xasında qalınlıq daha da yüksəkdir. Xa
24:52hərfində hərfindən fərqli olaraq səs
24:55telləri titrəmir. Baxın, eyni məxrəcli
24:57hərfdir. Amma birində yumşaqlıq, birində
25:00isə xırıltılı, birində səs telləri
25:02titrəyir, birində isə səs telləri
25:05titrəmir. Bəli, dəyərli izləyicilərimiz,
25:07çatdıq səkkizinci dərsimizin sonuna və
25:10gələn dərsimizdə inşallah başqa bir
25:13bölgə ilə, yəni üçüncü bölümlə və
25:17beşinci məxrəclə sizin xidmətinizdə
25:19olacağıq. Vəssalam alykum və rəmətullahi
25:22və bərəkatuh.