Full transcript
0:14Magandang araw, Grade 9.
0:16>> [musika]
0:16>> Sa ating bagong aralin, maglalakbay tayo
0:19mula sa isang napakahalagang yugto ng
0:21kasaysayan ng Pilipinas ang taong 1986
0:26hanggang sa pagpasok natin sa bagong
0:29mileno. Ang ating paksa ay kaligirang
0:32pangkasaysayan ng panitikan noong 1986
0:35mula EDSA hanggang sa bagong mileno.
0:38Mahalagang tandaan na hindi hiwalay ang
0:41panitikan sa kasaysayan. Kapag nagbabago
0:44ang lipunan, nagbabago rin ang mga
0:46kwentong isinusulat, mga temang
0:49binibigyang diin at maging ang paraan ng
0:51pagpapahayag ng mga manunulat. Kaya sa
0:54araling ito, hindi lamang natin aalamin
0:57kung ano ang nangyari noong 1986.
1:00Susuriin din natin kung paano
1:02nakaimpluwensya ang mga pangyayaring
1:05iyon sa panitikang Pilipino.
1:08Bago tayo magsimula, tingnan muna natin
1:11ang tatlong pangunahing layunin ng ating
1:13paglalakbay. Una, makapagtatala tayo ng
1:17mahahalagang pangyayaring panlipunan
1:19noong 1986.
1:21Ikalawa, hihinuha natin ang ugnayan ng
1:24kalagayan ng lipunan at ng mga temang
1:26lumilitaw sa panitikan. At ikatlo, hindi
1:30lamang tayo aasa sa mga aklat. Susubukan
1:33din nating patunayan ang mga temang ito
1:36sa pamagitan ng panayam sa mga tao sa
1:39ating komunidad. Ibig sabihin, gagamit
1:42tayo ng kasaysayan, panitikan at
1:45karanasan ng tunay na tao. Habang
1:47sumusunod sa talakayan, lagi ninyong
1:50itanong. Kung ito ang nangyayari sa
1:52lipunan, ano kaya ang isusulat ng isang
1:55manunulat na nabubuhay sa panahong iyon?
1:59Ilang malikhaing pagkalahat, isipin
2:00ninyong gagawa kayo ng isang Facebook
2:02post. Sumulat ng maikling pahayag na
2:04naglalaman ang pinakamahalagang
2:06konsepong narutuhan ninyo tungkol sa
2:08panitikan sa bagong mileno. Maaaring
2:11tungkol ito sa paggabago ng wika, papel
2:13ng internet, digital platforms o patuloy
2:16na ugnayan ng panitikan at lipunan. Sa
2:19dulo gumamit ng mga hashtag. Halimbawa
2:22sa slide ang h#teknolohiya
2:24#intennet at h#panitikang pilipino.
2:28Ngunit subukan ninyong gumawa ng sarili
2:29ninyong mas malikhaing hashtag. Tandaan
2:33may klima ng social media post. Maaari
2:35pa rin itong maging malinaw, makabuluhan
2:37at mapanuri.
2:40Subukin natin ang iyong memorya sa
2:42pamamagitan ng gawaing Sabihin mo ng
2:45hindi sinasabi. Magbigay kayo ng mga
2:47susing salita na naglalarawan sa
2:50kalagayan ng panitikan sa panahon ng
2:52batas militar. Pero may isang rule.
2:55Bawal ninyong sabihin mismo ang
2:57pariralang kalagayan ng panitikan sa
2:59panahon ng batas militar. Ano kaya ang
3:02maaari nating gamitin? Maaaring pumasok
3:04sa isip ninyo ang mga salitang sensura,
3:08protesta, kalayaan, simbolismo,
3:11aktibismo, karapatang pantao, pagpuna o
3:14pagtutol. Ang mahalaga rito ay hindi
3:17lamang maalala ang mga termino. Nais
3:20nating makita na ang panitika noong
3:22panahong iyon ay malapit na konektado sa
3:24mismong kalagayan ng bansa. I-pause muna
3:27ang video at magtala ng hindi bababa sa
3:30limang susing salita. Ngayon tingnan
3:34natin kung paano nagsisimula ang isang
3:36akda mula sa karanasan. May tatlong
3:39bahagi sa slide. Karanasan, naramdaman
3:42at ujyok na kilos. Halimbawa, naging
3:45biktima ka ng fake news. Iyun ang
3:47karanasan. Dahil dito, maaaring
3:50nakaramdam ka ng galit o lungkot. Iyun
3:53naman ang damdamin. At dahil nais mong
3:56maitama ang maling impormasyon, maaari
3:58kang sumulat ng isang post para magbigay
4:01ng linaw. Yun ang ujok na kilos. Ganito
4:05rin ang maaaring mangyari sa isang
4:06manunulat. May nakita siyang kawalang
4:09katarungan, kahirapan, diskriminasyon o
4:12pagbabago sa lipunan.
4:14May nabuo itong damdamin sa kanya at ang
4:17damdaming iyon ang nagtulak sa kanyang
4:18magsulat. Kaya madalas ang panitikan ay
4:22bunga ng karanasan ng tao sa lipunang
4:24kanyang ginagalawan.
4:26Bago tayo magpatuloy, mayroon tayong
4:29tatlong terminong kailangang maunawaan.
4:31Bagong lipunan, republika at ikatlong
4:35republika. Gamit ang dikyonaryo, aklat o
4:38inyong telepono, kung pahihintulutan,
4:41hanapin muna ang kahulugan ng bawat isa.
4:44Huwag muna nating tignan ang kasunod na
4:46slide. Sa paghahanap ng kahulugan,
4:48subukang gumawa ng sarili ninyong
4:51paliwanag. Hindi kailangang
4:52kopyang-kopya ang definisyon. Halimbawa,
4:55kapag sinabing republika, ano ang
4:58naiisip ninyo tungkol sa mamamayan,
5:01pamahalaan at pagpili ng mga kinatawan.
5:04Bigyan ang sarili ng ilang minuto.
5:06Pagkatapos, ihambing natin ang inyong
5:08sagot sa mga depinisyong ibinigay sa
5:11susunod na slide. Ihambing natin ngayon
5:14ang inyong mga sagot. Ayon sa slide, ang
5:17bagong lipunan ay tumutukoy sa lipunang
5:19nais marating ni Pangulong Marcos Senr.
5:22Sa ilalim ng kanyang pamumuno. Ang
5:24republika naman ay isang estado kung
5:27saan ang kapangyarihan ay nasa
5:29mamamayang pumipili ng kanilang mga
5:31kinatawan. At sa presentasyong ito, ang
5:34ikatlong republika ay in nilalarawan
5:36bilang panahon ng paglaya ng mga
5:38Pilipino mula sa batas militar noong
5:401986. Kung may kaunting pagkakaiba ang
5:43sagot ninyo, ayos lamang. Basta malinaw
5:46ang pangunahing konsepto. Tandaan ang
5:49tatlong terminong ito dahil makikita
5:51natin mamaya kung paano nagkaroon ng
5:53malaking pagbabago sa mapulitika at
5:55panlipunang kalagayan ng bansa. Dumako
5:59tayo sa isang awiting malapit na
6:01iniuugnay sa diwa ng 1986. Handog ng
6:04Pilipino sa mundo. Pansinin ang mga
6:06lirikong ipinakikita sa slide.
6:09Binibigyan diin dito ang pagkakapitbisig
6:11ng maraming Pilipino, pagkakaisa sa
6:14isang adhikain at ang ideya ng
6:16mapayapang pagbabago. Makikita rin ang
6:18mga salitang karotohanan, kalayaan at
6:21katarungan. Habang binabasa o
6:23pinakikinggan ninyo ang awit, huwag
6:25lamang pansinin ang magandang himig.
6:27Tanungin ninyo anong karanasan ng mga
6:30Pilipino ang pinagmulan ng ganitong
6:31mensahe? Dito natin muling makikita ang
6:34konsepto kanina. Karanasan, damdamin at
6:38ujok na lumikha. Ngayon ay mas malalim
6:41nating suriin ang mensahe ng awit. Una,
6:44ano ang panawagan ng awit sa mga
6:46lirikong binasa? Malinaw na may
6:49panawagan sa pagkakaisa, kalayaan,
6:51katarungan at papayapang pagkilos.
6:54Ikalawa, sa anong kalagayan natin nais
6:56lumaya ang mga Pilipino? Balikan ang
6:59konseptong pinaggagalingan ng awit at
7:01mga pangyayari bago ang 1986.
7:04At ikatlo, bakit binibigyan diin ang
7:06mapayapang paraan ng pagbabago? Hindi
7:09kailangang magkakapareho ang eksaktong
7:10paraan ng inyong pagsagot. Ang mahalaga
7:13ay maiugnay ninyo ang mga salita sa awit
7:15sa kalagayan ng lipunan noong panahong
7:18iyon. I-pause muna ang video at sagutin
7:21ang tatlong tanong bago tayo magpatuloy.
7:23Bago natin basahin at talakayin ang
7:26kasaysayan ng 1986, gusto kong kayo muna
7:29ang magtanong. magtala ng tatlong tanong
7:31na nais ninyong masagot habang
7:33nagpapatuloy ang aralin. Halimbawa,
7:36paano nakaapekto ang pag-alis ng mga
7:38marko sa mga manunulat? Maaari rin
7:41kayong magtanong tungkol sa EDSA
7:42Revolution, sa kalayaan sa pamamahayag,
7:45sa mga pagbabago sa tema ng panitikan o
7:48sa karanasan ng mga ordinaryong
7:50Pilipino. Bakit tayo gumagawa ng tanong
7:53bago magbasa? Dahil kapag may hinahanap
7:55tayong sagot, nagiging mas aktibo tayo
7:58bilang mamabasa. Hindi lamang tayo
8:00tumatanggap ng impormasyon. Naghahanap
8:02tayo ng koneksyon at paliwanag. Itabi
8:05ang tatlong tanong na ito dahil
8:07babalikan natin ang mga ito mamaya.
8:10Dumako na tayo sa ikalawang sesyon.
8:12Ngayon, mayroon na tayong mga tanong at
8:15paunang kaalaman. Pag-aralan naman natin
8:17ang mahalagang pangyayari noong 1986 at
8:20ang naging epekto ng mga ito sa lipunan
8:23at panitikan. Habang sumusunod, tandaan
8:26ang tanong na ito. Nagiging tahimik ba
8:28ang panitikan kapag nagbabago na ang
8:30pamahalaan o patuloy itong nagsisilbing
8:33salamin ng mga problemang hindi pa
8:35nalulutas? Yan ang ating aalamin. Sa
8:38slide. Nakatuon tayo sa rebolusyon sa
8:41EDSA noong Pebrero 1986. makikita ang
8:45apat na mahalagang bahagi kailan ito
8:47naganap ano ang naging ujoke anong
8:50paraan ang ginamit at ano ang naging
8:52resulta binibigyang diin dito ang papel
8:54ng media partikular ang radyo at
8:57telebisyon sa pagtitipon at pagkapakilos
9:00ng mamamayan ang paraan naman ay
9:02nilalarawan bilang isang mapayapang
9:04people revolution at sa resulta
9:07ipinakikita sa slide ang pag-alis ng
9:09pamilya Marcos at ang pagluklok ng
9:12bagong pamumuno sa ilalim ni Corazon
9:14Aquino. Pansinin ang isang mahalagang
9:16ideya. Hindi lamang ang mga leader ang
9:18gumagawa ng kasaysayan. Mahalaga rin ang
9:21komunikasyon, impormasyon at sama-samang
9:24pagkilos ng mamamayan.
9:26Sa slide na ito makikita ang tatlong
9:29yugto na inilalarawan bilang una,
9:31ikalawa at ikatlong republika. Ang unang
9:34republika ay iniuugnay sa panahon ni
9:36Emilio Aguinaldo. Ang ikalawang
9:38republika ayon sa presentasyon ay
9:40iniuugnay sa paglaya mula sa mga
9:43Amerikano at ang tinatawag dito na
9:45ikatlong republika ay inilalarawan
9:47bilang paglaya mula sa batas militar
9:49noong 1986. Ang mahalagang punto ng
9:52slide ay ang konsepto ng paglaya at
9:55pagbabago ng pampulitikang kalagayan.
9:57Ngunit tandaan, ang pagkakaroon ng
9:59pagbabago sa pamahalaan ay hindi
10:01nangangahulugang biglang nawawala ang
10:03lahat ng suliranin sa lipunan. At yan
10:06mismo ang pag-uusapan natin sa susunod.
10:10Bagam't may malaking pagbabagong naganap
10:12noong 1986, ipinakikita ng slide na
10:15hindi natapos ang lahat ng problema
10:17pagkatapos ng rebolusyon. Nanatili ang
10:19panga-api sa ilang manggagawa at
10:21magbubukid. Patuloy din naging usapin
10:23ang korupsyon. Naran din ang problema sa
10:25droga at pagdami ng informal settlers at
10:28patuloy na may mga biktima ng karahasan.
10:31Ano ang ibig sabihin nito para sa
10:33panitikan? Kung may mga problemang
10:35patuloy na nararanasan namayan, patuloy
10:38ring magkakaroon ng mga manunulat na
10:40magatanong, magalarawan, pupuna at
10:43magbibigay boses sa mga karanasang ito.
10:46Kaya ang paglayay hindi katapusan ng
10:48kwento. Sa maraming pagkakataon, simula
10:51lamang ito ng panibagong yugto.
10:53Narito ang isa sa pinakamahalagang
10:55konsepto ng ating aralin, ang panitikan
10:58bilang salamin ng lipunan. Kung ang
11:00kalagayan ng bansa ay puno pa rin ng mga
11:02suliraning panlipunan at pampulitika,
11:05makikita rin ang mga ito sa mga akdang
11:07nalilikha. Ayon sa slide, lumitaw ang
11:10mga temang tulad ng pakikisama at
11:12pagadalamhati, kahirapan at pulitika,
11:15kalagayan ng manggagawa at imperyalismo.
11:18Pansinin ang direksyon ng diagram mula
11:20sa kalagayan ng lipunan patungo sa tema
11:23ng panitikan. Yan ang ugnayang nais
11:25nating maunawaan. Hindi basta naiisip ng
11:28manunulat ang isang tema mula sa wala.
11:31Madalas itong nagmumula sa mga
11:33problemang kanyang nasasaksihan sa mga
11:35usaping umiikot sa bansa at sa mga
11:37karanasan ng kanyang kapwa.
11:40Alalahanin natin ang tatlong tanong na
11:42isinulat ninyo bago tayo magsimula.
11:44Basahin muli ang mga ito. Ngayon,
11:47tanungin ang sarili. Nasagot ba ng ating
11:49talakayan ang mga tanong ko? Kung oo,
11:52isulat sa tabi ng tanong ang maikling
11:54sagot na nakuha ninyo. Kung hindi pa,
11:56huwag burahin ang tanong. Maaari itong
11:58maging gabay para sa karagdagang
12:00pananaliksik. Pagkatapos, pumili ng
12:02isang tanong na sa tingin ninyo ay
12:04pinakamahalaga at ibahagi ang sagot. Ang
12:07gawaing ito ay mahalaga dahil sinusukat
12:09natin hindi lamang kung may natandaan
12:11kayong datos kundi kung nalinaw ba ang
12:14mga bagay na gusto nating maunawaan.
12:16Ngayon ayusin natin ang mga natutuhan sa
12:19pamamagitan ng bubble map. Sa malaking
12:21bilog sa gitna, ilagay ang pangunahing
12:24pangyayari noong 1986 na nais ninyong
12:26bigyang diin. Pagkatapos gamitin ang
12:29maliliit na bilog para sa mga
12:30sumusuportang detalye o susing pangalan.
12:33Halimbawa, kung ang sentro ay EDS sa
12:36Revolution, maaaring iugnay dito ang
12:38people power, radyo at telebisyon,
12:41paggabago ng pamahalaan, kalayaan at iba
12:43pang detalyeng lumitaw sa talakayan.
12:46Huwag lamang paramihin ang ilalagay.
12:48Piliin ang pinakamahalagang impormasyon.
12:50Layunin ang bubble map na makita ninyo
12:52ang koneksyon ng pangunahing pangyayari
12:54at ng mga detalyeng nakapaligid dito.
12:57Mula sa mga pangyayaring inilista ninyo,
12:59susunod naman nating tukuyin ang
13:01posibleng tema ng panitikan. Sa kaliwang
13:03column ay ang salaysay o pangyayari. Sa
13:06kanan naman ay ang sayssay o hinuhang
13:09tema. Halimbawa, kung ang pangyayari ay
13:11kahirapan ng informal settlers, maaaring
13:14maging tema ang kahirapan o kalagayan ng
13:16lipunan. Kung ang pangyayari ay patuloy
13:18na korrupsyon, ano naman kaya ang
13:20maaaring tema? Maaaring pulitika,
13:23katiwalian, kapangyarihan o kawalan ng
13:26katarungan? Mahalaga rito ang
13:28pangangatwiran. Hindi sapat na magbigay
13:30lamang ng tema, kailangang maipaliwanag
13:32kung paano nagmula ang temang iyon sa
13:35mismong pangyayari. Ngayon, palawakin
13:37natin ang ating pag-aaral. sa labas ng
13:39silid aralan, ang inyong misyon ay
13:41kapanayamin ng isang indibidwal sa
13:43komunidad na nasa edad na 55 hanggang 7
13:47taong gulang. Ayon sa tatdang gawain sa
13:49slide, ang layunin ay malaman mula sa
13:52kanila ang mga pelikula, awit o tulang
13:54naaalala nila noong panahong iyon. At
13:57tignan kong makikita sa mga ito ang mga
13:59temang natukoy natin. Sa ngayon bumuo
14:01muna ang bawat pangkat ng apat na
14:03maratalinong tanong. Iwasang puro oo o
14:06hindi ang sagot. Halimbawa, anong awit o
14:09pelikula noong panahong iyon ang
14:11pinakatumatak sa inyo at bakit? Kapag
14:13bukas ang tanong, masi may pagkakataong
14:15magkwento ang kinakapanayam.
14:17Buuin natin ngayon ang malaking larawan.
14:20Makikita sa slide ang apat na
14:21magkakaugnay na konsepto. Kasaysayan,
14:25kultura, karanasan, panitikan. Ang
14:27kasaysayan ay humuhubog sa kultura ng
14:30isang lipunan. Ang kultura naman ay
14:32nakikita sa paraan ng pamumuhay at
14:34karanasan ng mga tao. At ang mga
14:36karanasang iyon ay naisasalin sa
14:38panitikan. Ngunit maaari rin nating
14:41isipin na umiikot ang prosesong ito. Ang
14:44panitikan ay maaari ring makaapekto sa
14:46pananaw ng tao at maging bahagi mismo ng
14:48kasaysayan. Kaya kapag nagbabasa tayo ng
14:51isang akda, hindi lamang tayo nagbabasa
14:53ng kwento. Nagabasa rin tayo ng bakas ng
14:55panahon, kultura at karanasan ng mga
14:58taong nabuhay noong isinulat ito.
15:02Humanap ng kapareha at pag-usapan ang
15:04dalawang tanong. Una, bakit mahalagang
15:07maunawaan ang kaligirang pangkasaysayan
15:09ng mga akd noong 1986? Ikalawa, paano
15:13makatutulong ang pag-unawa sa kalagayan
15:15ng bansa upang lubos na maunawaan ang
15:17panitika nito? Huwag nating hatiin ang
15:19tanong na parang kanya-kanyang sagot
15:21lamang. Mag-uusap muna paghambingin ang
15:24inyong pananaw at pagkatapos ay bumuo ng
15:26isang pinag-isang sagot. Sa ganitong
15:28paraan, nurutuhan nating hindi lamang
15:30magsalita kundi makinig, maghambing ng
15:33ideya at bumuo ng mas malinaw na
15:35paliwanag kasama ang iba. Ngayon ay
15:38magkakaroon tayo ng personal na
15:40pagnilay. Kumpletuhin ang tatlong
15:42pahayag sa inyong journal. Una,
15:45narutuhan ko na ano ang pinakamahalagang
15:48aral para sa inyo. Ikalawa, nais ko pang
15:52linawin ang ano ang konseptong hindi
15:54paganap na malinaw. At ikatlo,
15:57mailalapat ko ito sa buhay sa
15:59pamamagitan ng Dito ninyo ipakikita kung
16:01paano naging makabuluhan ang kasaysayan
16:03at panidikan sa inyong pangaraw-araw na
16:06buhay. Maaaring gamitin ito upang maging
16:08masapan sa impormasyon, mas maunawaan
16:11ang pananaw ng ibang tao o mas
16:13pahalagahan ang karanasan ng
16:15nakatatandang henerasyon. I-pause muna
16:17ang video at sagutan ang inyong
16:18repleksyon.
16:21Bago matapos ang sesyong ito, tandaan
16:24ang tatlong dapat gawin. Una, isagawa
16:27ang pangkatang alam panayam gamit ang
16:29mga tanong na inaprubahan ng guro.
16:32Ikalawa, i-record sa audio o video o
16:35maayos na itala ang mga sagot ng
16:37kinakapanayam ayon sa napagkasundoang
16:39paraan at kinakailangang pahintulot.
16:42Pangatlo, ihanda ang inyong pangkat para
16:44sa ulat ng patunay sa usunod na
16:46pagkikita. Piyaking maayos ang inyong
16:48mga tala. Huwag umasa lamang sa memorya.
16:51Ang layunin natin ay gamitin ang boses
16:53ng komunidad bilang dagdag na patunay sa
16:56ating pag-aaral tungkol sa panatikan at
16:58kalagayan ng lipunan noong panahong
17:00iyon.
17:02Dumakot tayo sa ikatlong sesyon. Mula sa
17:051986, lalawak na ngayon ang ating
17:07pagkalakbay patungo sa bagong milenio.
17:09Makikita natin kung paano binago ng
17:11teknolohiya hindi lamang ang paraan ng
17:13ating pakikipag-usap kundi pati ang
17:15paraan ng paggawa, pagbasa, panonood at
17:18pagbabahagi ng panitikan. Kung dati ay
17:21papel, aklat, radyo at telebisyon ang
17:23pangunahing daluyan, ano kaya ang
17:25nangyayari kapag pumasok ang internet,
17:28social media, blogs at digital
17:30platforms? 'Yan ang ating bagong focus.
17:34Pagmasdan ang dalawang imahen sa slide.
17:36Sa ikalawa ay isang makinilya, simbolo
17:39ng mas tradisyonal na pagsulat. Sa kanan
17:41ay isang smartphone na may social media
17:44feed. Sa pagitan ng dalawang ito ay
17:46makikita ang malaking paggabago sa
17:48paraan ng paglikha at pagkonsumo ng
17:50teksto. Ang ating paksa ngayon ay ang
17:52kaligirang pangkasaysayan ng mga
17:54tekstong pampanitikan mula 1986 hanggang
17:57sa kasalukuyan. Mahalagang tanungin.
18:00Nagbago ba ang panitikan dahil nagbago
18:02ang teknolohiya?
18:03Oo, nagbago ang daluyan, bilis, wika at
18:06paraan ng pakikipag-ugnayan sa
18:08mambabasa, ngunit nanatiling mahalaga
18:10ang kwento at karanasan ng tao. Tatlo
18:13ang ating pangunahing layunin sa
18:15bahaging ito. Una, mayalarawan natin ang
18:18panitikan sa pagbubukas ng bagong
18:20milenyo. Ikalawa, atalakayin natin ang
18:23epekto ng teknolohiya sa tema at
18:25estruktura ng panitikan. At ikatlo,
18:28husuriin natin ang mga paggabagong ito
18:30sa pamagitan ng isang survey. Mapansin
18:33ninyong muli tayong hindi mananatili sa
18:35lecture lamang. Gumagamit tayo ng
18:37sariling karanasan, halimbawa ng mga
18:40akda at datos mula sa ibang tao upang
18:42malaman kung paano talaga tinatanggap at
18:44ina-access ng kasalukuyang mamabasa ang
18:47panitikan. Magkaroon muna tayo ng magaan
18:50na balikaral. Ibahagi ang pamagat ng
18:52paborito ninyong awit at subukang iugnay
18:54ito sa kalagayan ng panitikan noong
18:561986. Maaaring tila mahirap sa umpisa
19:00lalo na kung makabago ang napili ninyong
19:02kanta. Pero isipin ang tema, ang awit ba
19:05ay tungkol sa kalayaan, pag-ibig,
19:08paikibaka, pamilya, pagkakaisa, kawalan
19:11ng katarungan? Maraming temang umiiral
19:14noon ang patuloy pa ring lumilitaw
19:16ngayon. Isulat ng pamagat ng awit at
19:18isang maikling dahilan kung paano ito
19:20maaaring uugnay sa temang panlipunan o
19:22karanasang tinatalakay natin. Kilalanin
19:25natin ang mga logo sa slide. Mula
19:27kaliwa, makikita ang Twitter o x sa
19:29kasalukuyang anyo ng platform Facebook,
19:32Gmail, Instagram at YouTube. Ilang
19:35minuto o oras kaya ang ginu-Google ninyo
19:37sa mga ganitong application sa loob ng
19:39isang araw? Sa unang tingin, parang wala
19:42itong kaugnayan sa panitikan. Pero
19:44isipin sa mga platform na ito ay
19:46nagbabasa ng caption, post, kwento,
19:50komentaryo, tula, memes, video essays,
19:54spoken word at iba't iba pang uri ng
19:56digital text. Kaya maaaring mas marami
19:59tayong nababasang tekstto araw-araw
20:01kaysa sa iniisip natin. Nagabago lamang
20:03ang plataporma.
20:05Inin naman natin ang ating paggamit sa
20:07mga application na iyon. Una, saan ninyo
20:10madalas ginagamit ang mga ito? Sa bahay
20:12ba, paaralan, biyahe kapag may libreng
20:15oras? Ikalawa, ano-anong bagong salita
20:18ang nauuso dahil sa mga ito? Maaaring
20:20mga pinaikling salita, hashtags, slang,
20:24internet expressions o kombinasyon ng
20:26Filipino at Engles. At ikatlo, paano
20:29ninyo ilalarawan ang wikang ginagamit sa
20:31mga platform na ito? Pormal ba?
20:34Impormal? Maikli? Direktang-direkta?
20:37Madalas bang may emoji o abbreviation?
20:40Ang tanong na ito ay mahalaga dahil
20:41makikita natin na kapag nagbago ang
20:43teknolohiya at paraan ng komunikasyon,
20:46nagabago rin ang gamit ng wika.
20:48Linawin natin ang dalawang mahalagang
20:50termino. Ang teknolohiya ay nilalarawan
20:53sa slide bilang paggalapat ng agam sa
20:55praktikal at industriyal na layunin.
20:58Hindi lamang gadget ang teknolohiya
21:00kabilang dito ang mga sistemang at
21:02kagamitang nalilikha upang mapadali ang
21:04gawain, komunikasyon at produksyon. Ang
21:07media naman ay isang pangunahing daluyan
21:09ng komunikasyong pangmadla. Kasama rito
21:11ang radyo, telebisyon, pahayagan,
21:14pelikula at sa makabagong panahon,
21:17digital at online platforms. Kapag
21:19pinagsama ang teknolohiya at media,
21:21nagbabago ang paraan kung paano
21:23nakararating sa tao ang isang akda. Ang
21:25dating kailangang ilimbag ay maaari ng
21:27mai-post at maibahagi sa loob lamang ng
21:30ilang segundo. Isa pang mahalagang
21:32konsepto ay ang vlog. Ayon sa slide,
21:34maaari itong maging website na
21:36naglalaman ng personal na refleksyon,
21:38komentaryo, video at iba pang content.
21:41Maaari itong maging online publication
21:43tungkol sa iba't ibang paksa mula sa mga
21:45manunulat. Bago naging napakapopular na
21:47maikling social media post at vlogs,
21:50malaking bahagi ng personal at malikaing
21:52pagsulat online ang blogging. Ito
21:54makikita ang paggabago sa relasyon ng
21:56manunulat at mambabasa. Hindi na
21:58kailangan dumaan palagi sa tradisyonal
22:00na publisher bago maibahagi ang
22:02sinusulat. Sa digital space, maaaring
22:04direktang maiparating ng manunulat ang
22:06kanyang teksto sa audience. Ngayon ay
22:09gamitin natin ang sarili ninyong
22:11karanasan. Mag-isip ang paborito ninyong
22:13halimbawa sa apat na kategorya. Awit,
22:16pelikula, tula at nobela. Isulat ang
22:19pamaga sa bawat kahon. Kung wala kayong
22:21maisip sa isang kategorya, huwag
22:23mag-alala. Maaari kayong magtanong sa
22:25kaklase o alalahanin ng mga akdang
22:27napag-aralan ninyo. Bakit natin ito
22:29ginagawa? Dahil gusto nating tignan kung
22:31anong klaseng panitikan at media ang
22:33kinahihiligan ng inyong henerasyon.
22:36Mamaya husuriin natin hindi lamang ang
22:38pamagat kundi pati ang wika, platform at
22:41tema ng mga napili ninyo. Tignan muli
22:44ang mga pamagat na inyong isinulat. Una,
22:47anong uri ng mga salita ang ginagamit sa
22:49mga pamagat? Filipino ba? Engles,
22:52tuglish, slang? May kakaiba ang
22:54spelling. Ikalawa, saan ninyo naa-access
22:57ang mga ito? Sa libro ba? Spotify,
23:01YouTube, Netflix, Watpad, social media?
23:04At ikatlo, ano ang karaniwang tema o
23:07paksa? Maaaring pag-ibig, pamilya,
23:10mental health, kabataan, pulitika,
23:12identidad, kahirapan o personal na
23:15paikibaka. Dito natin makikita na
23:17nagabago ang panitikan kasabay ng
23:19panahon. Maaaring pareho ang ilang
23:21pangunahing karanasan ng tao ngunit
23:24nag-iiba ang wika, anyo at daluyang
23:26ginagamit upang maipahayag ang mga ito.
23:30Narito na tayo sa ikaapat na sesyon. Sa
23:32bahaging ito, pagasamahin natin ang
23:35lahat. Kasaysayan, paggabago ng lipunan,
23:38pag-unla ng teknolohiya at ebolusyon ng
23:40panitikan. Tignan natin ang pagkalakbay
23:42mula 1986 patungo sa ikaw siglo. Habang
23:47sinusundan ng timeline, obserbahan kung
23:49ano ang nanatili at ano ang nagabago.
23:52Ang tanong natin, kung ang panitikan ay
23:54salamin ng lipunan, ano ang makikita
23:56nating paggabago sa salaming ito habang
23:58nagabago rin ang Pilipinas? Unang bahagi
24:01ng timeline. Nagsimula tayo sa 1986. Una
24:05ay paglaya. Ayon sa slide, sumigla ang
24:08panitikan kasabay ng mas malayang
24:10pamamahayag. Ikalawa ay musika o OPM.
24:13Naging bahagi ng popular na kultura ang
24:16mga grupong tulad ng Eraser Heads,
24:18parokia ni Edgar at River Maya. Ikatlo
24:21ay ang pagbabago ng tema. Lumawak ang
24:23pagtalakay sa pag-ibig, karanasan ng
24:25kabataan, karapatang pantao at mga
24:28usaping panlipunan. At ikaapat ay media.
24:31Patuloy ang pag-unlad ng radyo at
24:33telebisyon at lumitaw ang mas maraming
24:35independent films. Makikita nating ang
24:38panitikan ay hindi lamang nasa aklat.
24:40Maaari itong mabuhay sa kanta, pelikula,
24:43radyo, telebisyon at iba't ibang popular
24:46na anyo. Pagpasok ng ika2't1 siglo, mas
24:50naging malinaw ang impluwensya ng
24:52digital technology. Una ay ang digital
24:54na espasyo. Lumawak ang panitikan sa
24:57internet sa pamamagitan ng vlogging,
24:59vlogging, podcast. at iba pang mga
25:02online content. Ikalawa ay ang mabilis
25:04na paglaganap. Kung dati ay maaaring
25:07abutin ang araw o buwan bago may
25:08pamahagi ang isang akda, ngayon ay
25:11maaaring maabot ang napakaraming tao.
25:14Ikatlo ay ang ebolusyon ng wika.
25:16Binabanggit sa slide ang pag-usbong ng
25:18Jeemon, Gwords at kulturang netizen
25:21bilang halimbawa ng patuloy na pagbabago
25:23ng paraan ng paggamit natin ng wika. Ang
25:26teknolohiya kung gayon ay hindi lamang
25:28nagbigay ng bagong platform. Binago rin
25:31nito ang bilis, estilo at wikang
25:33ginagamit sa panitikan at komunikasyon.
25:36Subukan nating ilarawan ng mahalagang
25:38pagbabago gamit ang isang malikaying
25:40hashtag. Para sa pag-unlad ng
25:42teknolohiya sa ika-2't1 siglo, maaaring
25:45gumawa ng hashtag na tumutupoy sa
25:47digital transformation. Para sa
25:49pagdasali ng kwento sa pelikula, gumawa
25:52ng hashtag na nagpapakita ng paglipat
25:54mula pahina patungong screen. Ganoon din
25:57sa pagsigla ng TV at radyo. Paglaganap
25:59ng internet at pagkusbong ng iba't ibang
26:01wika sa planetikan. Halimbawa lamang
26:04maaaring h#kwento sa screen o panitikan
26:08online. Ngunit mas maganda kung kayo ang
26:11gagawa. Dapat maikli, madaling tandaan
26:14at malinaw ang koneksyon sa konseptong
26:16inilalarawan.
26:17Ngayon ay suriin natin ang ilang
26:19halimbawa ng akda at pamagat na makikita
26:21sa slide. Narito ang bata-bata. Paano ka
26:24ginawa? Dekada si aba nakakabasa na pala
26:28ako. At pexman, mamatay ka man.
26:30Nagisinungaling ako. Pansinin agad ang
26:32malaking pagkakaiba sa estilo ng
26:34pamagat. May mga pamagat na may
26:36tradisyonal ang pagkakasulat at mayroon
26:39namang gumagamit ng mas impormal,
26:41mapaglaro o makabagong wika. Sa inyong
26:44pangkat, huwag lamang sagutin kung alin
26:45ang mas gusto ninyo. Suriin ninyo kung
26:48ano ipinahiwatig ng pamagat tungkol sa
26:50panahon, target na mambabasa at paraan
26:53ng pakikipag-usap ng manunulat sa
26:55audience.
26:56Gamitin ang tatlong tanong bilang gabay
26:58sa inyong pagusuri. Una, saan hinalaw o
27:01ibinatay ang mga pelikulang bata-bata at
27:04dekada 70? Pag-isipan ang ugnayan ng
27:07panatitikan at adaptasyong pampelikula.
27:09Ikalawa, ano ang napapansin ninyo sa
27:12paggamit ng wika sa mga pamagat nina
27:14baboong at erosatalya? Pansinin ang
27:16impormalidad. Pagiging conversational at
27:19paglalaro sa baybay at tono. Ikatlo,
27:22ano-ano ang tema o paksang maaaring
27:24tinalakay ng mga akdang ito? Huwag
27:26huminto sa pamagat lamang. Iugnay ang
27:28inyong sagot sa mga usaping panlipunan,
27:31karanasan ng pamilya, kabataan, pag-ibig
27:34at iba pang mga paksang lumitaw sa ating
27:36pag-aaral. I-pause ang video at
27:39pag-usapan ito bilang pangkat. Ngayon ay
27:42sasagawa natin ang panayamadla. Isang
27:45simpleng survey upang masuri kung paano
27:47tinatanggap ng tao ang panitikan sa
27:49bagong milenyo may tatlong hakbang. Una,
27:52magsaliksik ng s akdang pampanitikan
27:54mula sa bagong milenyo. Dalawa,
27:57magsagawa ng sarve sa 10 tao gamit ang
27:59inihandang talahan na yan. At ikatlo,
28:02ilahad sa klase ang konklusyon mula sa
28:04inyong nakalat na datos. Pansinin na
28:06hindi tayo basta magtatanong kung gusto
28:08nila ang akda. Pusuriin natin kung paano
28:11nila ito nalaman. Saan nila ito
28:13na-access, gaano nila ito nauunawaan at
28:15gaano sila nagkakaugnay sa tema. Sa
28:18pamamagitan nito, makikita natin ang
28:20aktwal na epekto ng digital age sa
28:22panitikan.
28:24Gagamit tayo ng apat hanggang isang
28:26scale sa pagsagot. Ang apat ay lubos na
28:28sumasang ayon at ang isa ay lubos na
28:30hindi sumasang ayon. May limang pahayag.
28:33Una, napanood o nabasa ko ang akda.
28:36Ikalawa, madali kong nauunawaan ang
28:38nilalaman nito. Ikatlo, nalaman ko ang
28:41akda dahil sa isang post sa social
28:43media. Ikaapat, na-access ko ang akda sa
28:46internet. At ikalima, mabilis akong
28:48nakaugnay sa tema dahil sa kanaranasan
28:51ko ito sa kasalukuyan. Tandaan, hindi
28:54ninyo dapat impluwensyahan ang sagot ng
28:56kalahok. Bigay lamang ang pahayag at
28:59hayaan silang pumili ng sagot na
29:01pinakatapat sa kanilang karanasan.
29:04Kapag nakumpleto na ang survey, huwag
29:06lamang basta bilangin ang mga sagot.
29:08Bigyang kahulugan natin ng datos. Una,
29:11ano ang nangingibabaw na tugon ng mga
29:13kalahok? Halimbawa, kung karamihan ay
29:15sumasang ayaw na nalaman nila ang akda
29:17sa social media, anong ibig sabihin nito
29:20tungkol sa paraan ng paglaganap ng
29:22panidikan ngayon? Kung karamihan ay
29:24nagasabing naa-access nila ang mga akta
29:26sa internet, ano naman ay
29:28pinahihiwatigo? Sa pagkamarka, tatlong
29:31pangunahing pamantayan ang nasa slide.
29:33Lalim ng pagusuri, kaisahan ng ideya at
29:36gamit ng wika na tigaapat na puntos.
29:38Kaya hindi sapat na magpresenta lamang
29:40ng numero. Kailangan ninyong makabuo ng
29:42malinaw at makatwirang konklusyon.
29:45Bilang malikaing pagkalahat, isipin
29:46ninyong gagawa kayo ng isang Facebook
29:48post. Sumulat ng maikling pahayag na
29:51naglalaman ng pinakamahalagang konsepong
29:53natutuhan ninyo tungkol sa panitikan sa
29:55bagong mileno. Maaaring tungkol ito sa
29:57paggabago ng wika, papel ng internet,
30:00digital platforms o patuloy na ugnayan
30:03ng panitikan at lipunan. Sa dulo,
30:05gumamit ng mga hashtag. Halimbawa sa
30:08slide ang h#teknolohiya
30:10#internet at h#panetikang pilipino.
30:14Ngunit subukan ninyong gumawa ng sarili
30:16ninyong mas malikhaing hashtag. Tandaan
30:19may klima ng social media post. Maaari
30:21pa rin itong maging malinaw, makabuluhan
30:23at mapanuri.
30:25Humanap muli ng kapareha at pag-usapan
30:28ng dalawang tanong. Una, bakit
30:30mahalagang maunawaan ang kaligirang
30:32pangkasaysayan ng panitikan sa bagong
30:34milenyo? Ikalawa, paano nakatutulong ang
30:37kaalaman sa kalagayan ng bansa upang mas
30:40maunawaan ang mga akdang nalilika sa
30:42kasalukuyan? Subukang pagsamahin ng mga
30:44konseptong natalakay natin mula 1986
30:47hanggang digital age. Halimbawa,
30:50maaaring isipin kung paano nakaapekto
30:52ang pulitika, ekonomiya, teknolohiya,
30:55kultura atanasan ng kabata sa mga tema
30:58ng mga akda. Bumuo ng isang malinaw na
31:00sagot bilang pares at suportahan ito ng
31:03kahit isang halimbawa.
31:06Bago tayo tuluyang magtapos, tasahin
31:08muna natin ang inyong pagkatuto. May
31:10apat na anta sa slide. Kayang-kaya ko
31:13kung mahusay na ninyong nailarawan ng
31:14panitikan. Kaya ko kung naipaliliwanag
31:17na ninyo ang ugnayan ng teknolohiya at
31:19akda. Kinakaya ko kung may ilang bahagi
31:22pa kayong kailangan linawin. At hindi ko
31:24kaya kung nahihirapan pa kayo sa
31:26mahalagang konsepto. Walang masama sa
31:28pagpili ng kinakaya ko o hindi kaya.
31:31Layunin nito ay malaman kung saan kayo
31:33nangangailangan ng dagdag na tulong.
31:35Maging tapat sa sarili. Ang reflekson ay
31:38hindi tungkol sa mataas na marka.
31:40Tungkol ito sa pagkilala kung ano ang
31:42alam at ano pa ang kailangang
31:43pag-aralan. Bilang pagwakas, balikan
31:46natin ang pinakamahalagang mensahe ng
31:48buong aralin. Mula sa makinilya at
31:51tradisyonal na aklat hanggang sa
31:52internet, smartphone, social media,
31:55blogs, videos at podcast, patuloy na
31:59nagabago ang paraan ng pagkukwento.
32:01Nagabago ang ating wika, nagabago ang
32:03platform, nagabago ang paraan ng
32:05pag-abot sa mababasa. Ngunit tulad ng
32:07ipinakikita sa slide, may isang bagay na
32:09nananatili. Ang kaluluwa ng ating
32:12pagkapilipino ay patuloy na nabubuhay sa
32:14ating mga kwento. Ang paritikan ay
32:17patuloy na sumasalamin sa ating
32:18kasaysayan, problema, pangarap, kultura,
32:23pag-ibig, pakikibaka at pagkakakilanlan.
32:26Kaya kapag nagbabasa tayo ng panatikang
32:28Pilipino, nakalimbag man sa papel o
32:30nakikita sa digital screen, mas
32:32nakikilala rin natin ang ating lipunan
32:34at ang ating sarili. Maraming salamat sa
32:37inyong pakikinig at mahusay na
32:38pag-aaral. เฮ