Full transcript
0:00कल्पना करा 15 ऑगस्ट 1947
0:04दिल्लीच्या लाल किल्ल्यावर तिरंगा डौलान
0:06फरकत आहे. देशभर स्वातंत्र्याचा जल्लोष
0:10आहे. शतकानुशतके चाललेली परकीय सत्ता
0:13संपली आहे. भारत स्वतंत्र झालाय. पण याच
0:18वेळी भारताच्या नकाशाच्या मध्यभागी एक
0:21विशाल प्रदेश असा होता. जिथे
0:24स्वातंत्र्याची पहाट अजून पोहोचली नव्हती.
0:27तिथे तिरंगा अजून अधिकृतपणे फडकला नव्हता
0:31सत्ता होती निजामाची आणि प्रश्न होता भारत
0:36स्वतंत्र झाला मग मराठवाड्याला
0:38स्वातंत्र्य मिळायला आणखी एक वर्ष का
0:40लागले या एका प्रश्नामागे दडलेली आहे
0:44संघर्षाची त्यागाची हौतात्म्याची आणि
0:48लोकशाहीच्या आकांक्षेची एक थरारक कथा ही
0:52कथा आहे मराठवाडा मुक्ति संग्रामाची परत
0:56जाऊयात त्या काळात जेव्हा भारत स्वतंत्र
0:59झाला होता पण मराठवाडा अजूनही
1:02स्वातंत्र्याची वाट पाहत होता 1947 मध्ये
1:06ब्रिटिश भारतातून निघून गेले ब्रिटिश
1:09सत्तेच्या समाप्तीनंतर भारतातील शेकडो
1:12संस्थानांसमोर एक मोठा प्रश्न उभा राहिला
1:15भारतामध्ये सामील व्हायचे पाकिस्तानमध्ये
1:18जायचे की स्वतंत्र राहायचे भारतात सुमारे
1:22565 संस्थानांपैकी 562 संस्थाना नी भारत
1:27विलीन होण्याचा निर्णय घेतला पण तीन
1:30संस्थानांचे प्रश्न विशेष गुंतागुंतीचे
1:33ठरले जुनागड जम्मू काश्मीर आणि हैदराबाद
1:38जुनागडच्या नवाबान पाकिस्तानात जाण्याचा
1:41निर्णय घेतला मात्र तेथील लोकमत भारताच्या
1:44बाजूने होते जम्मू काश्मीरचे महाराजा
1:47हरिसिंह यांनी 26 ऑक्टोबर 1947 रोजी
1:52भारताशी विलिनीकरणाचा दस्तैवत स्वीकारला
1:55पण दक्षिण भारताच्या मध्यभागी एक विशाल
1:58संस्थान भारतापासून वेगळे राहण्याचा
2:01प्रयत्न करत होते ते होते हैदराबाद
2:04संस्थान
2:06हैदराबादचा शासक होता मीर उस्मान अली खान
2:09सातवा निजाम हैदराबाद हे भारतातील सर्वात
2:13मोठ्या आणि श्रीमंत संस्थानांपैकी एक
2:16होते. 1941 च्या जनगणनेनुसार संस्थानाची
2:21लोकसंख्या सुमारे 1 कोटी 63 लाख होती.
2:24त्यापैकी हिंदू सुमारे 81 टक्के तर
2:28मुस्लिम सुमारे 13 टक्के होते आजच्या
2:31महाराष्ट्रातील मराठवाडा तेलंगणाचा मोठा
2:34भाग आणि कर्नाटकातील काही प्रदेश या
2:37संस्थानात येत होते शासक मुस्लिम होता पण
2:41प्रजेतील बहुसंख्य जनता हिंदू होती भाषा
2:45वेगवेगळ्या होत्या संस्कृती वेगवेगळ्या
2:47होत्या पण सामान्य जनतेसमोर एकच प्रश्न
2:51होता आम्हाला आमच्या इच्छेप्रमाणे
2:53जगण्याचा चा अधिकार कधी मिळणार? थोडक्यात
2:57आपण निजामशाहीची पार्श्वभूमी बघू. 1800
3:01मध्ये निजाम अलीन ईस्ट इंडिया कंपनीशी
3:04तैनाती फौजेचा करार केला. ब्रिटिश सैन्य
3:08सिकंदराबाद मध्ये कायम झाले. या करारामुळे
3:12निजामाचे बाह्य संरक्षण ब्रिटिशांच्या
3:14हातात गेले आणि हैदराबादची राजकीय
3:17स्वायत्तता हळूहळू ब्रिटिशांच्या
3:19प्रभावाखाली गेली काळ पुढे सरकला आणि 29
3:23ऑगस्ट 1911 रोजी सत्तेवर आला मीर उस्मान
3:28अली खान स्वतंत्र हैदराबादचे स्वप्न
3:31त्याच्या मनात होते. पण ज्या जनतेवर तो
3:34राज्य करत होता तिच्या शिक्षणावर, भाषेवर
3:38आणि सामाजिक राजकीय स्वातंत्र्यावर अनेक
3:40बंधन होती. 1920 पर्यंत मराठवाड्यात
3:44हायस्कूलची संख्या फक्त सहा होती. 1917
3:49मध्ये हैदराबाद येथे उस्मान या
3:51विद्यापीठाची स्थापना झाली. 1927 मध्ये
3:55औरंगाबादला इंटरमिडिएट कॉलेज सुरू झाले
3:59मात्र महाविद्यालय शिक्षणाची भाषा उर्दू
4:02होती. खासगी शिक्षण संस्था वाचनालय आणि
4:05ज्ञानाची स्वतंत्र दारे यांच्यावरही
4:08निर्बंध होते नोकऱ्यांमध्ये समान संधीचा
4:12प्रश्नही कायम होता पण इतिहासाचा एक नियम
4:15आहे विचाराना दरवाजे नसतात शाळा कमी
4:19होत्या पण प्रश्न वाढत होते पुस्तके कमी
4:23होती पण वाचण्याची भूक वाढत होती आणि याच
4:27भुकेतून जन्माला आली सांस्कृतिक जागृती
4:31एक ऑगस्ट 1920 रोजी औरंगाबाद मध्ये बलवंत
4:35वाचनालय उभे राहिले त्यामागे होते आक्रू
4:39वाघमारे यांचे योगदान 1935 च्या आसपास
4:42राष्ट्रीय विचारांनी प्रेरित खाजगी
4:45शाळांची संख्या वाढू लागली परभणीचे नूतन
4:48विद्यालय औरंगाबादचे सरस्वती भवन
4:51हिप्परग्याचे शारदा मंदिर गुंजोटीचे
4:55श्रीकृष्ण विद्यालय योगेश्वरी विद्यालय
4:58अंबाजोगाई
5:00उदगीरचे श्यामलाल विद्यालय
5:02लातूरचे जुबिली विद्यालय उमरग्याचे भारत
5:06विद्यालय बीडचे चंपावती विद्यालय नांदेडचे
5:11प्रतिभानिकेतन
5:13औरंगाबादचे मराठा हायस्कूल
5:16या संस्था केवळ शिक्षण देत नव्हत्या त्या
5:19देत होत्या राष्ट्रीय जाणीव शारदा
5:21मंदिरामुळे मुलींच्या शिक्षणाला चालना
5:24मिळाली. मराठा शिक्षण संस्थेन बहुजनांसाठी
5:28शिक्षणाची दारे खुली केली. साहित्य ही या
5:31जागृतीचे प्रभावी माध्यम बनले. दक्षिण
5:35साहित्य संघ निजाम विजय निजाम प्रांतीय
5:39मराठी साहित्य परिषद आणि 10 फेब्रुवारी
5:431937 रोजी सुरू झालेले मराठवाडा साप्ताहिक
5:47आता सांस्कृतिक जागृतीनंतर पुढचा प्रश्न
5:50अपरिहार्य होता. राजकीय अधिकारांचा
5:54परतूर उमरी औरंगाबाद सेलू लातूर अशा
5:59ठिकाणी अधिवेशन होऊ लागली शेतकरी विणकर
6:03सावकारशाही शिक्षण अस्पृषता मंदिर प्रवेश
6:08ग्रामोद्योग बहुजन समाजाची उन्नती हे
6:12प्रश्न सार्वजनिकपणे मांडले जाऊ लागले
6:15मुक्तिसंग्राम अजून सुरू झाला नव्हता पण
6:18त्याची जमीन तयार होत होती लोक एकत्र येत
6:22होते प्रश्न विचारत होते संघटित होत होते
6:26आणि सर्वात महत्त्वाचे भीती कमी होत होती
6:3029 जून 1938 रोजी हैदराबाद स्टेट काँग्रेस
6:34स्थापनेचा निर्णय झाला निजाम सरकारने
6:38मात्र त्याला विरोध केला 7 सप्टेंबर 1938
6:42रोजी स्टेट काँग्रेसवर बंदी घालण्यात आली.
6:45पण बंदी म्हणजे संघर्षाचा शेवट नव्हता. ती
6:49तर नव्या संघर्षाची सुरुवात होती स्टेट
6:53काँग्रेसने स्पष्ट केले हा लढा कोणत्याही
6:56एका धर्माच्या सामान्य माणसाविरुद्ध नाही
6:59हा लढा आहे नागरी हक्कांसाठी जबाबदार
7:03सरकारसाठी
7:05लोकशाहीसाठी
7:06आणि जनतेच्या राजकीय अधिकारांसाठी
7:10अनेक सत्याग्रही तुरुंगात गेले स्वामी
7:13रामानंद तीर्थांनी सत्याग्रह केला त्यांना
7:17दीड वर्षाची सख्त मजुरी ची शिक्षा झाली पण
7:20तुरुंगाच्या भिंती विचारांना अडवू शकल्या
7:23नाहीत गुंजोटीमध्ये तरुण कार्यकर्ता वेद
7:27प्रकाश यांची क्रूर हत्या झाली एका
7:30तरुणाचा मृत्यू झाला पण त्यातून
7:33हुतात्म्यांची परंपरा निर्माण झाली आता
7:36संघर्षात युवाशक्ती उतरली हैदराबाद
7:40संस्थानातील शिक्षण संस्थांमध्ये वंदे
7:43मातरम म्हणण्यावर बंदी होती
7:45विद्यार्थ्यांनी प्रश्न विचारला देशासाठी
7:48साठीचे गीत म्हणणे गुन्हा कसे 14
7:51नोव्हेंबर 1938 रोजी विद्यार्थ्यांनी वसती
7:55गृहात वंदे मातरम म्हणण्यास सुरुवात केली
7:58सरकारन बंदी घातली विद्यार्थ्यांनी माघार
8:01घेतली नाही 16 नोव्हेंबरला अन्नत्याग
8:05सत्याग्रह 18 नोव्हेंबरला बैठक 30
8:09नोव्हेंबरला संप आणि पुढे बेमुदत संप
8:14सुमारे 1200 विद्यार्थी या आंदोलनात उतरले
8:18केवळ औरंगाबाद मध्ये सुमारे 300
8:21विद्यार्थी सहभागी झाले विद्यार्थ्यांना
8:24कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले शिक्षण
8:27हिरावून घेण्यात आले पण त्यांची जिद्द
8:30हिरावून घेता आली नाही नागपूर
8:33विद्यापीठाने अनेक विद्यार्थ्यांना प्रवेश
8:35दिला ही केवळ एका गीताची लढाई नव्हती ती
8:40होती स्वाभिमानाची विद्यार्थी घोषणा
8:441942 मध्ये संपूर्ण भारतात चले ले जाऊची
8:48गर्जना झाली. मराठवाडाही मागे राहिला
8:51नाही. स्वामी रामानंद तीर्थ यांना 16
8:55ऑगस्ट 1942 रोजी नामपल्ली स्टेशनवर अटक
8:59करण्यात आली. नांदेड, वैजापूर, गंगापूर,
9:03परभणी, सेलू, उस्मानाबाद, बीड, अहमदपूर,
9:08जालना, अंबड अशा अनेक भागात आंदोलनाची धग
9:12पोहोचली. दगडाबाई शेळके यांसारख्या
9:15वीरांगनांनी संघर्ष केला. वैजापूर परिसरात
9:19मानसिंग राजपूत, लक्ष्मण आवचार, रामलाल
9:22राजपूत आणि रामचंद्र धंदेवार यांनी योगदान
9:26दिले. बीडच्या भूमीत विठ्ठलराव काटकर,
9:29रतनलाल कोटेचा आणि काशिनाथ जाधव
9:32यांसारख्या कार्यकर्त्यांनी लढा पुढे
9:35नेला. लातूरमध्ये हरिश्चंद्रजी जाधव यांनी
9:39बर्दापूर पोलीस ठाण्यावरील कारवाईसाठी
9:42विशेष ओळख निर्माण केली नांदेड परभणी
9:46उस्मानाबाद जालना हिंगोली आणि इतर भागातही
9:50असंख्य स्वातंत्र्य सैनिकांनी सहभाग घेतला
9:54ही फक्त काही नावे होती कारण या लढ्यात
9:58इतिहासाच्या पुस्तकात न आलेली हजारो नावे
10:02होती 1946 नंतर परिस्थिती आणखी गंभीर झाली
10:08कासिम रजवीच्या नेतृत्वाखाली इत्तहादुल
10:11मुसलमीनशी संबंधित रजाकारांची सशस्त्र
10:14शक्ती वाढू लागली निजामाच्या सत्तेला
10:17पाठिंबा देणाऱ्या या शक्तींमुळे अनेक
10:20भागात दहशतीचे वातावरण निर्माण झाले 29
10:24ऑक्टोबर 1946 रोजी अर्जापूर येथे
10:27गोविंदराव पानसरे यांची रजाकारांच्या
10:30हल्ल्यात हत्या झाली ते हैदराबाद
10:33संस्थानातील स्टेट थेट काँग्रेसचे पहिले
10:36हुतात्मा म्हणून स्मरणात आहेत. एक
10:39हुतात्मा पडला पण संघर्ष थांबला नाही. उलट
10:44जनतेच्या मनातील निर्धार आणखी मजबूत झाला.
10:4715 ऑगस्ट 1947 रोजी भारत स्वतंत्र झाला.
10:52पण निजामाने भारतात विलीन होण्यास नकार
10:54दिला. त्याची इच्छा होती हैदराबाद
10:57स्वतंत्र राज्य म्हणून टिकून राहावे. 29
11:01नोव्हेंबर 1947 रोजी भारत सरकार आणि मिजाम
11:05यांच्यात स्टॅड स्टील अग्रीमेंट झाला पण
11:08प्रश्न सुकला नाही रजाकारांची शक्ती वाढदत
11:11राहिली जनतेवर दहशत मारहाण लूट छळ आणि
11:16अत्याचारांच्या घटना वाढत गेल्या आता
11:19प्रश्न फक्त संस्थानाच्या राजकीय
11:21भवितव्याचा नव्हता प्रश्न होता जनतेच्या
11:25स्वातंत्र्याचा
11:271948 पर्यंत परिस्थि स्थिती अत्यंत गंभीर
11:31झाली होती निजाम विलीन होण्यास तयार
11:34नव्हता रजाकारांचा प्रभाव वाढत होता आणि
11:38भारत सरकार समोर प्रश्न होता हैदराबादचा
11:41प्रश्न आणखी किती काळ लांबवायचा भारताचे
11:44गृहमंत्री सरदार वल्लभभाई पटेल यांनी कठोर
11:48निर्णय घेतला 13 सप्टेंबर 1948
11:52भारतीय सैन्याने सुरू केले ऑपरेशन पोलो
11:57भारतीय सैन्य अनेक दिशांनी हैद हैदराबाद
12:00संस्थानात पुढे सरकले निजामी सैन्य आणि
12:03रजाकारांनी प्रतिकार केला पण भारतीय
12:06सैन्याच्या संघटित शक्तीसमोर तो प्रतिकार
12:09टिकू शकला नाही 14 सप्टेंबर 15 सप्टेंबर
12:1416 सप्टेंबर भारतीय सैन्य पुढे सरकत
12:18राहिले आणि मग आला तो ऐतिहासिक दिवस 17
12:23सप्टेंबर 1948
12:26निजामाने युद्धविराम जाहीर केला
12:29हैदराबादच्या सैन्याने औपचारिक शरणागती
12:32पत् करली मेजर जनरल जे एन चौधरी यांच्या
12:36नेतृत्वाखाली भारतीय सैन्याने परिस्थिती
12:39नियंत्रणात घेतली. हैदराबाद संस्थान
12:42भारतीय संघराज्यात आले आणि मराठवाड्यासाठी
12:46स्वातंत्र्याचा खरा सूर्योदय झाला. विजय
12:50कुणाचा होता? कारण हा विजय केवळ सैन्याचा
12:53नव्हता. तो त्या शेतकऱ्याचा होता. ज्याने
12:56आपल्या घरात क्रांतिकारकाला आसरा दिला तो
13:00त्या आईचा होता जिने आपल्या मुलाला
13:03स्वातंत्र्याच्या लढ्यात पाठवले तो त्या
13:06शिक्षकाचा होता ज्याने विद्यार्थ्यांच्या
13:09मनात स्वातंत्र्याची ज्योत पेटवली तो त्या
13:13विद्यार्थ्याचा होता ज्याने वंदे मातरम
13:16म्हणण्यासाठी आपले शिक्षण धोक्यात घातले
13:20तो त्या स्त्रीचा होता जिने दहशती समोरही
13:24डोके झोकवले
13:26आणि तो त्या असंख्य होतात्म्यांचा होता
13:30ज्यांच्या त्यागामुळे मराठवाड्याला
13:32स्वातंत्र्याची पहाट लाभली भारताला
13:36स्वातंत्र्य मिळाले होते 15 ऑगस्ट 1947
13:40रोजी पण मराठवाड्याने आपल्या
13:43स्वातंत्र्याची पहाट अनुभवली 17 सप्टेंबर
13:461948 रोजी म्हणून 17 सप्टेंबर ही केवळ
13:51दिनदर्शिकेतील एक तारीख नाही ती आहे
13:55स्वाभि अभिमानाची तारीख बलिदानाची तारीख
13:58लोकशाहीच्या विजयाची तारीख आणि भारताच्या
14:02अखंडतेच्या विजयाची तारीख या इतिहासातील
14:06हुतात्म्यांना आणि स्वातंत्र्य सैनिकांना
14:09मनःपूर्वक अभिवादन
14:11जर तुम्हाला वाटत असेल की अशा इतिहासातील
14:15दुर्लक्षित कथा पुढच्या पिढीपर्यंत
14:17पोहोचल्या पाहिजेत तर हा व्हिडिओ लाईक करा
14:20शेअर करा आणि कमेंट मध्ये जय हिंद नक्की
14:24लिहा आणि अशाच सत्य रोमहर्षक आणि
14:28सिनेमॅटिक इतिहास कथांसाठी जीनियस
14:31क्रोनिकलला सबस्क्राईब करा आणि बेल आयकॉन
14:34दाबायला विसरू नका कारण इतिहास विसरला तर
14:38भविष्याचा मार्ग धुसर होतो. पण इतिहास
14:42समजून घेतला तर राष्ट्राची वाटचाल अधिक
14:45भक्कम होते. जय संविधान जय महाराष्ट्र जय