Full transcript
0:00Salam hörmətli izləyicilər. Bu günləri çox maraqlı prizmadan bugünkü mövzumuza giriş edirəm və mən bu gün ateistəm və ateistlərin verəcəyi sualları bu gün hər iki ustada yönləndirəcəyəm. Amma ki, tələsməyin. Bu birinci verilişimizdir. Bu mövzu çox
0:22geniş olduğu üçün ikinci verilişdə olacağıq. suallarınızı yönəldə bilərsiniz ki, ikinci verilişdə yenə də mən sizin adınızdan ateist olaraq yönləndirim ustadlara. Əminəm ki, hər ikiniz bu sualla həddindən ziyadə tez-tez rastlaşmısınız. Allah insanın nə edəcəyini əvvəlcədən bilirsə, insanın həqiqi mənada azad iradəsi varmı?
0:44>> Bəli, həqiqətən də bu dərin sualdır. Həm fəlsəfədə bəhs olunur, həm psiologiyada, digər tərəfdən sosioloji, psixoloji təsirə malik bir mövzudur və tarix boyu da bu suallar verilib. Amma gəlin belə deyək də. Allahın əzəldən bir şeyi bilməsi, o bilgi ilə
1:05insanın o işi icra etməsinin arasında bir məcburiyyət yaranmır. Bu mövzunu öz həyatımıza da gətirə bilərik. Biz də bəzi şeyləri bilirik, hesablayırıq, görürük ki, filankəs gedişi filan yerir. O bu gedişatla bataqlığa gedəcəyik. Amma bizim belə düşünməyimiz və bizim belə
1:25bilməyimiz, özü net bilməyimiz onun bataqlığa getməsinə səbəb olmayıb. Sadəcə biz səbəbləri görə bilmişik, hesablamışıq, nəticəni ortaya qoymuşuq. Allah da əzəli elmi ilə o gedişatı görür, bilir və nəticəni bilir, deyir ya demir. Löv məhfuz deyirlər ona dində
1:45adına. Elə qalsa Allah bir şeyi əzəldən bilir və insan məcbur olursa bu mövzunu gətirib Allaha da aparmaq olar. Onda belə çıxır ki, Allah özü də məcburdur. Misal mövzu lap dərinləşdirmək olar da. Allah da əvvəldən bilir filan hadisə baş verəcək. İndi o hadisəyə nisbət Allah məcburdurmu? Yox, əsla belə deyil. Yəni bilgi ilə icbar, məcburluq arasında bir
2:06əlaqə yoxdur. Bu bir tərəfdən məsələ. O sualın içində başqa sual da var idi və buna istəyirəm qayıdım ki, insanın azadlığı və sair. Məsələnin digər tərəfi budur ki, insan azaddırmı, müstəqildirmi? Tam mənada müstəqil desək, yəni Allahdan qopmuş vəziyyətdə. Xeyr, biz irfanda
2:28belə bir kəlmə keçir. Asılı varlığıq. Bizdə nə varsa ondandır. Özü də bir dəfə verməyib. Hər an verir. L və quvətə ill billah. Odur bütün güc, qüdrət ona aiddir. Bütün adlar ona məxsusdur. Bəs bizdə olan nədir? Bizdə olan ondandır. Onur, ona aiddir.
2:50O ki qaldı bu məsələnin bu üzünə, yox, bəs yaxşı biz muxtar varlıq deyilikmi? Muxtar fail, muxtar deyilikmi? Yəni biz məcbur robot kimi yaşayırıq yoxsa ixtiyarlı bir varlığı? Ona nə qədər cavab veriblər? Mən deyərdim o cavablardan biri məsələn bir teoloqların cavabı var. deyir ki, yox insan azad bir varlıqdır. Belə ki, əgər özü azad
3:12olmasaydı, öz seçimi ilə həyatında təsir göstərmək imkanı olmasaydı, niyə bu qədər peyğəmbərlər gəldi və getdi? Nəsə deyişə bilərdilər deyənə gəldilər və getdilər. Bir dənə də bir mövzu var. Fəlsəfədə bəhs olunur. Hüzuri elm deyilən bir mövzu. Hüzuri elm nədir? İnsan canı ilə bəzi mövzuları dərk
3:33eledyir. Hüzuri elmdə xəta olmaz, qəflət olar. Məsələn, insan canı ilə hiss eləyir ki, sevdib. Mən sevinməyimi hiss eləmişəm. Bu vasitəli dərk deyil. Canımla dərk eləmişəm. Bəlkə də sizə baxaram, sevinirsiz. Deyirəm sən indi sevinmisən ya sevincsan. Burda xəta eləyə bilərəm. Bəlkə sən içində o qədər
3:53dərdin var. Özünü necə göstərirsən? Təbəssümlə göstərirsən ki, qarşı tərəfi narahat eləməyəsən. Bu baxışda xəta etmək imkanın var. Niyə? Çünki vasitəli dərkdir. Amma bir dərk də var. Hüzuri dərkdir. Hüzuri dərk budur ki, mən daxilən dərk eləyirəm ki, mən sevinmişəm, mən narahatam, mən qəmliyəm,
4:13mən xəcalət çəkirəm, mən utanıram. Burda xəta yoxdur. Bu dərk birbaşa kontaktdır. Sanki mövzu ilə birbaşa kontaktdır. Yəni burda deyirlər qəflət yoxdur. Burda nə var? Daha doğrusu, burda xəta yoxdur, qəflət var. İnsan ola bilər məsələn bir ağrısı olar, amma bir başqa bir sevinc gələr, ağrını yaddan çıxardar. Bir dəfə
4:34ağrıyır bir yeri məsələn oğlu əsgərlikdən gəlir. O qədər sevinir ki, ağrısı yaddan çıxır. Ağrıya qafil oldu. Niyə? Başqa bir sevinc, istək gəldi, neynədi? Üstələdi onu elədi. >> O yaddan çıxdı. Məsələn, hüzuri dərklərdən biri Allaha olan dərkdir. Biz Allahı bu mənada tapmışıq, həyatımızda
4:55gəlmişik. Amma başqalar nələrsə gəlir, yadlar girir başqa sevinclər, məcazi eşqlər, yalançı sevgilər girir qəlbimizə. Həqiqi məşuqumuzu unuduruq. Və hüzuri dərklərdən də biri, çox uzatmadan kontek qayıdır mövzuya, hüzuri dərklərdən də biri insanın ixtiyarlı olmasını hiss eləməsidir. Mən özüm hiss eledirəm ki, mən ixtiyarlıyam. Necə?
5:16Məsələn, mən şəkk eledyirəm, sağa geyim, sola geyim. Mən peşman oluram, niyə belə elədim? Mən xəcalət çəkirəm. Qardaş, əgər mən bir məcbur bir varlığamsa, mən əgər ixtiyarım yoxdursa, niyə tərəddüd eləyirəm? Bəzi mövzularda belə eləyim, eləməyim, tərəddüd olan yerdə, şəkər
5:36olan yerdə, deməli ixtiyar anlayışı var. Bu onun təbii nəticəsidir. Bu ordan qaynaqlanır. İstəyirəm bunu deyim ki, mən bəli azad bir varlığam. Bu bir. Amma tam mənada müstəqillik o mənada ki, Allahdan qopmuş şəkildə əsla. Mənim bütün varlığım asılı varlıqdır. Şüanın günəşə bağlı olması kimi. Şüanın zərrə
5:59qədəri müstəqilliyi yoxdur. Günəş gözünün qıpsa şüa yoxdur. Belə deyil ki, bir var məsələn bir misal çəksək daha yaxşı olar da. Bir ağac bağban misalı bağbana. Ağacın bağbana nə qədər ehtiyacı var? Həm o fidanın əkilməsində, həm dibinə su tökülməsin də, həm nəzarət eləyək ki, o qurd basmasın onu. Hər an
6:20nəzarətə. Bunlar hamısı misaldır amma tam da misal deyil ha. Oturmur məsələ. Amma zehinlərimiz yaxınlaşsın deyənə deyirəm. Məsələ bundan da dərindir. Bundan da dəqiqdir. Fəlsəfədə bunun bəhsi gedir. Xülasə biz tam mənada müstəqil bir varlıq deyilik. Bizim ixtiyarımız da hətta belə onun ondan alınmadı. O lütf eləyir. Misalı belə
6:43bənzədə bilərəm ki, o əvvələ trolebuslar görmüşdük də. Məsələn o elektrik cərəyanına bağlıdır da. sürənin özü sağa döndərir, sola döndərir, amma ordan elektrik alır da. Bir an almasa bu nə sağa gedə bilər, nə sola gedə bilər. Amma bir tərəfdən bu da sağa döndərir, sola dönər, o tərəfdən də elektrik alır. Və bizim ixtiyarımız da
7:03bu mənada geri Allahın ixtiyarına bağlanır. Və biz tam mənada buraxılmamışıq, atılmamışıq çölə. Biz asılı bir varlığı bu mənada. Digər mənada da bəli azadıq. Bəli azadıq. Bu azadlığımızı hardan sübut elədik? Biri hüzuri elmlə. Mən elə bu qədər dedim də, Rövşən müəllim də yaxşı tərəflərə toxular. >> Buddizmin doğulduğu yerlərdən biri Şrlankadır
7:25və mən yeni gəlmişəm. Və >> Buddayə əlaqəli çox müqəddəsləri var. O müqəddəs yerlərdən biri budanı yandırandan sonra onun müqəddəs dişinin saxlandığı bir məbəddir. Və hər səhər axşam orda ayinlər icra
7:46olunur. Və o ayinləri icra eledyən rahiblər orda güllər gətirilir. Yəni dişin saxlandığı yerdə qarşısında hamı durur. Yəni belə bir böyük bir möhtəşəm bir ayin həyata keçirilir. Bir də buddanın, hansı ki, budda olmamışdan əvvəl bunun adı Sidqar Qautama idi. O
8:08budda ağacının altında bu elə bil ki, o Nyutonun başına necə alma düşür, aydınlanır. Bu da o bud ağacının altında aydınlanır. Aydınlanandan sonra o ağac Hindistanda olur. O Hindistanda o ağac məhv olur. Ancaq məhv olmamışdan əvvəl onun bir hissəsini gətirirlər Şilankaya. İndi o ağac ordadır. Ora da müqəddəs bir
8:29yerdir. Onlarda belə bir mövzular yoxdur. Yəni onu deyim. Yəni hər çox sadədir. Bu müqəddəs boti ağacıdır. Bu müqəddəs dişdir. Burda bu ayinlər icra olunur. Və budizm fəlsəfəsində yəni belə bir dərin fəlsəfi, teoloji mövzuların söhbəti getmir. Ona görə o prizmadan hər
8:49çox sadədir. Yəni bunu görməlisən. Bu ayinləri icra eləməlisən. Həyatın axışına özünü verməlisən. həyatla həmahəng yaşamalısan. Həyatın da çox sad bəsit olmalıdır. Bitdi. O bizdədir. Bu cür belə qəliz suallar veririk. Ən maraqlı sual da budur ki, Allah və iradə azadlığı ilə bağlı sualları məhz doğrudan da ateistlər verir. Əslində
9:10onlar da bu cislər kimi, bu mövzular onlar üçün də bağlı olmalıdır. Sən Allaha inanmırsan. İnanmırsansa Allah hər şeyi bilir və hər şeyi bilən Allahın fonunda bizim iradəmiz hardadır? Bu suallar sənin üçün də aktual olmalı deyil də. Çünki sən də zatən, yəni Allah absurdur. Sən Allaha inanmırsan. İnanmırsansa o inanmadığın Allah və iradə azadlığı mövzusu sənin üçün bağlı
9:32bir mövzu olmalıdır. Hər şeyi bilir və onda biz necə iradəli varlığı bundan gərək danışmayasan. İndi nəsə absurd bir sualdır əslində verilib və buna da cavab vermək lazımdır. Birinci bunu deyək ki, bilmək və etmək. Bu ikisi tamam fərqli anlayışlardır və sinonim deyil. Mən bir şeyi bilirəm.
9:53Və bir şeyi bilməyim, o bildiyim şeyin məcburi olmağı mənasında da deyil. Bir şeyi bilərəm, o olmaya da bilər. Allaha nisbətdə də bu hardasa buna yaxın bir şeydir. Allah bir şeyi bilir. Qabaqcadan baş verməmiş hadisəni bilir ki, baş verəcək dəqiqliklə. Ancaq onun bilməyi, o işi görməyi gərəkdirməz. Yəni olmaq və bilgi, elm ikisi tamam fərqli
10:14anlayışlardır. Bunlar sinronim deyillər. Allah gələcəyə, qiyamətə qədər nə bilim, bütün kainatda olan olacaq hər bir şeyləri bilməsi o hadisələrin məcburi baş verməsi demək deyil. Necə ki, həkim bilir ki, bu xəstəliyin sonunda nəsə baş verəcək, ancaq həkim bildiyinə görə o xəstə sonluğu buna doğru getmir. Öz biliyi,
10:36təcrübəsi nəticəsində bilir ki, bunun sonu bu cür olacaq. Bəzi idman şəxsçiləri var, bəzi birjada işləyən o brokerlər var ki, onlar diaqnozu qoyur ki, bu belə olacaq. Dəqiqliklə də hər baş verir. Bunun bildiyinə görə o baş vermədi ki, sadəcə olaraq o prosesi bu bilir, gözəl anlayır, təcrübəsi böyükdür. O təcrübə əsasında bu anlayır ki, bu işlər hara doğru gedir. Ona görə
10:59Allahın bilməyi başqa bir şeydir. Mənim azad olmağım tamam başqa bir şeydir. Allahın bildiyinə görə mən etmirəm. Əslində mən edirəm deyə Allah bilir. Mən bu qələmi götürüm yoxsa bu stəkanı? Sən hansını götürsən də, hansı ki, öz iradənlə eləyirsən? Bunu Allah bilir. >> Bu bilmək bundan ayrıdır. Mən bu qələmi götürdüm. Öz iradəmlə götürdüm.
11:21Qayıdırıq əvvələ. Sən bunu götürməmişdən əvvəl Allah bilirdi ki, bu qələmi götürəcəksən. Yox, mən qələmi yox, stəkanı götürdüm. Ba bunu stəkanı götürməmişdən əvvəl Allah bilirdi ki, stəkanı götürəcəksən. Ancaq sən stəkanı Allah bildiyinə görə götürmədin. Bu elm anlayışı tamam başqa bir anlayışdır. >> Orda bir dənə söz deyə bilərəm qısa. >> İnsanlar zad bilirsiz necə baxır
11:42məsələyə? İstəkanı götürdüm. Bax istəkanı götürənə qədəri. Yalnız istəkanı götürməyi Allah bilmir ki, istəkanı götürənə qədər də o səbəbləri yığış baxa bir yerə. Mən iradə eləmişəm, mən hərəkət eləmişəm. Bunu da bilir də Allahtəala. Yəni mən iradəli şəkildə bunu götürüb ora qoyacam. Bunu da bilir Allah təala. Burda da icbar anlayışı itirim. Rəşüşə müəllim diliyindən
12:03çıxartdım. Aha. Bir də mühüm bir burda məqam var. Ümumiyyətlə mən ümumiyyətlə hardan bilirəm ki, mən iradəliyəm? Bəlkə Allahın bildiyinə görə yox. Ümumiyyətlə mən robot kimi, bioloji robotam. Mən elə bu qələmi götürürəm ona görə ki, mən belə kollaşmışam. İndi Allahın bildiyinə görə yox, ancaq sistem bu cür qurulub.
12:23Ümumiyyətlə məcburiyyət, harda məcburiyyət varsa, harda iradə yoxdursa, orda iki dənə nöqtə var. A var, B var. Ortada heç bir heç bir xətt yoxdur. İki nöqtə, bir dənə düz xətt var. Ortada heç nə yoxdur. Yəni bir o işi görən var, bir də iş var. Ortada
12:43hansısa nöqtələr yoxdur. Məsələn, dizimə bir çəkicə vururlar. Diz qapağıma vuran kimi dizim atır. O atan anda mən nə düşündüm, nə planladım. O dişim qalxdı birinin gözünə dəydi və yaxud da vurdu stəkanı aşırtdı, vazanı sındırdı.
13:04Bu şeylər məndən asılı deyil. Və ortada nə var? Zərbə var və hərəkət var. Başqa heç bir yoxdur. Ancaq iradə proseslərdə A və B nöqtəsi arasında çoxlu nöqtələr var. Məsələn, bilmək var, his var. Məsələn, mən suzladım. Bu AB deyil. Burda bir dənə də artıq nə
13:25var? Bir dənə də başqa bir dənə nöqtə var. Pis gəldi. Pis gəldi. Ancaq mən bu stəkanı götürümmü yoxsa düşünüm ki, >> verilişdən son bu artıq ikinci nöqtədir. Bu nədir? Müqayisə, təhlil etmə, tərəddüd. Bunlar başqa nöqtələrdir. Yəni əgər hansısa bir etdiyin hərəkətdə
13:47A B kimidirsə, orda sən məcbursan. Gözümü açanda yuxudan oyandım. Gördüm ki, qəflətən vurub hansısa kiminsə nə bilim stəkanını sındırmışam. Maşında gedirdim vurmuşam nə bilim dirsəyin sürücünün gözünə dəyib. Burda mən özümdə artıq düşüncə, elm, tərəddüd vurum, vurmayım, heç bir
14:07yox idi. Gözümü açdım, o deyir yıxıldım, oyandım gördüm ki, gipsdəyəm. >> Bu onun kimi bir şeydir. Ancaq mən burda bu verilişə gəlim gəlməyim, bu sözü deyim, deməyim, bunu deyəndə düşünürəm. Bunu desəm insanlar görən nə düşünəcək. O sözü demək üçün gedirəm oturub öyrənirəm. Yəni A B nöqtəsi arasında o qədər məqamlar var. Bu onu göstərir ki,
14:29bu işi görən adam bu şüurlu, iradəli varlıqdır. Bir də iradəsiz görünən işdə şüur anlayışı yoxdur, dərk yoxdur. O bir anlıq belə belə ani bir şeydir. İş o dəqiqə görürsən ki, baş verdi. Şüur, dərk, tərəddüd, heç nə yoxdur. Bu nöqteyi-nəzərdən mən bir insan kimi öz
14:51hərəkətlərimə baxanda görürəm ki, mən bütün hərəkətlərimi necə icra eləyirəm. Hamısını şüurla, dərklə icra eləyirəm. Ona görə buna deyirlər ki, insan öz şəxsi təcrübəsi ilə anlayır ki, bu iradəsi azad varlıqdır, müstəqil varlıqdır. Yəni heç nə yox, heç fəlsəfə lazım deyil mənə fəlsəfə danışsınlar.
15:11Mən öz içimə müraciət eləyirəm. Bu deyilən şeyləri təhlil eləyirəm. Baxıb görürəm ki, mən azad iradəli bir varlığam. Yəni bu mövzunun dərki buna deyirlər aksiomatik mövzudur. Yəni bir insanın azad iradəli olması fəlsəfi mövzu deyil. O mənada ki, bunun üçün universitet oxumağa ehtiyac yoxdur. Aksiomatik mövzudur. Bura işıqlıdır və
15:33yaxud da bu qələmdir. Bunu anlamaq üçün necə kitab oxumağa ehtiyac yoxdur? Bir dənə söz deyən kimi diqqət eləyir, adam anlayır. Bu mövzu da elə bir mövzudur. İnsanın iradə sahibi olmasın. Bəs yaxşı o zaman əgər Allahın varlığı həqiqətdirsə, niyə Allah özünü bütün insanlara eyni dərəcədə aydın göstərmir? >> Mən belə deyərdim ki, bəlkə də göstərir.
15:57Bəzi insanlar görmür və ya görmək istəmir. Çünki insanlar müxtəlifdir. Hələ ki belə deyim tam istəmirəm deyim elə budur. Bilirsən bir dənə situasiya baş verir. İnsan var hadisəndə olan şəxsi görür. Həminn situasiyada olan şəxs adam var hadisəni dəyərləndirir. Adam da var hadisənin arasınd ideyanı görür. Məsələn
16:17misal çəkək. Görürsən bir futbola baxan adamdır. Futbolda bir qol vurur bir nəfər. O qol vuranı görür. Adamlar biraz daha dərin baxır. Yox e bunu komanda vurdu. Nəinki fərd. Çünki bu ona pas atdı. O buna pas atdı. Bu hər öz bildiyini nə bacardısa onu elə deyənə >> xüsusi bir taktika var idi.
16:39>> Bir dənə də bundan da daha dərin var. Baxış var ki, arxadakı o Quran məşqini görürsən. Bunu Quran var idi axı. Görürsüz adam var bir dənə belə deyək də qalıb bir nöqtədə fərdi görür. Adamlar hadisəni görür. Adamlar hadisənin arxasında kimi görür? Ideyanı görür, ideologiyanı görür. Bu bir insandır. Hadisə baş verib. Hərə bir cür
16:59baxır. İndi mən istəyirəm onu deyim ki, bəzi vaxtlar insan dərin baxmır hadisələrə. İnsan düşünmək istəmir və nəticə etibarilə da öz tutumu qədəri görür və öz tutumu qədəri təhlil eləyir. Bu mənim deyəcəyim bir məsələdir ki, buna yəni düşünməyə
17:20deyər. >> Bu həddən artıq önəmli mövzudur. Yəni bura bir neçə dənə də suallar əlavə eləyib. Həqiqət axtaranı aşkardırmı? Həqiqəti axtarmaq üçün 20 il gedib nə bilim Şlankada o müqəddəs dişin olduğu bir ziyarətgahda rahiblik etmək
17:40lazımdırmı? Ora Amerikadan insanlar gəlir. Ümumiyyətlə Şırlanka doludur Avropadan, Amerikadan. Və mən onlardan söhbət eləyirdim ki, yəni adam buddistdir. Amerikadan bura gəlib həqiqəti tapmaq üçün və ildə bir neçə dəfə gəlirlər ora. Tibetə gedirlər, Nepala gedirlər. Hindistana gedirlər. Elə bil ki, onların müqəddəs ziyarətgahları var. Onları gəzirlər və
18:01ən önəmli, bunların ziyarət elədiyi yerlərdən biri də Şlankadır da. O dediyim >> o müqəddəs >> məsələn. O gələn insana Allah özünü necə aydın göstərməlidir ki, o görsün yoxsa müqəddəs diş. >> İndi məsələ odur ki, həqiqəti tapmaq üçün sən Tibetə getməlisənmi? Birinin
18:23pulu yoxdur. O deməkdir ki, bu həqiqəti heç bir zaman tapa bilməyəcək. Bilet alıb gedə bilmir də. Bu adam həqiqətdən ömürlük məhrumdur və yaxud da bir insanın ayağı yoxdur, bir insanın gözü yoxdur. Bu o deməkdir ki, bunun pulu olsa da, bu yenə də gedib o məkanları görməsə, onun çakraları açılmayacaq və çakra açılmadığına görə bu adam həqiqəti görməyəcək. >> Ümumiyyətlə, həqiqəti tapmaq üçün müə
18:45ölkə xaricinə çıxmalısan. >> İndi sual budur da. Yəni mən əslində o şübhəni bir az da şiddətləndirirəm ki, həqiqəti axtarmaq üçün sən məkana, məkan dəyişməklə həqiqət daha əlçatılan olurmu? Və yaxud da ki, həqiqət məsələn bir dənə yerdədir Kəbədə. Sən Kəbəyə getmək üçün indi niyə
19:05buddistlərdən danışırıq? Elə gərək bu tərəfdən. Sən ümumiyyətlə müqəddəs islami bir məkana getməsən, həqiqətə çata bilməzsən. Elə bir varmı? Və yaxud da ki, 40 gün müəyyən rituallar var, çillələr var, onu icra eləməlisən ki, sənin bir bəsirətin açılsın, həqiqətə çatasan. Yəni həqiqət bu qədərmi qəlizdir? Həqiqəti çatmaq üçün
19:26sən bu qədərmi zəhmət qoymalısan? Bir dəfə sərgilərin birində dedilər ki, sizdən əvvəl burda bir nəfər var idi. Ona biz sual verdik ki, siz həqiqətə çatmısınızmı? Və adam qayıtdı dedi ki, mən deyir özümü tanıyandan həqiqəti axtarıram və bir 40 ildir ki, həqiqəti axtarıram. Hələ həm də onu tapa bilməmişəm. Yəni həqiqət belədirmi? Sən
19:46ömür boyu axtarmalısan və ola bilsin ki, 50 ildən sonra çatasan. Ola bilsin ki, heç vaxt çatmayasan. Bu qədərdirmi? Əgər desək, hə belədir, onda həqiqət əlçatılan bir deyil. Və çox adamın da 40 il vaxtı yoxdur. Bəlkə heç o qədər də yaşamadı bu adam. Və o deməkdir ki, həqiqət təbiət etibarı ilə əlçatılmaz və
20:10çox məşəqqətli bir şeydir. Heç kəs onu axtarmaq istəməyəcək. Dedi elə yaşayıram da. Və bu o deməkdir ki, həqiqət çox luks bir şeydir. Yəni ora məsələn indi budistlərdən danışırıq. Onlar deyir ki, məsələn, budyə önəmli bir fiqurdur? Yaradıcı Allah deyil. Ancaq deyir, o bizi o Allaha götürən ən müqəddəslərin
20:31müqəddəsidir. Ona görə ki, o bir çox həqiqətləri dərk elədi. İndiyənə kimi ona qədər heç kəs onu dərk eləməmişdi. Və onun kimi adam tarixdə bir dənə olub. Bu o deməkdir ki, bizi kimilər və bizdən sonrakılar həqiqəti heç bir zaman anlaya bilməyəcəklər. O bir-iki nəfərin dərk elədiyi bir şeydir. İkinci sual, bəlkə sənin dərk elədiyin həqiqət deyil. Yəni
20:53bir şeyi ki, mən deyirəm ki, bax həqiqət məndədir. Siz heç vaxt onu anlaya bilməyəcəksiz. Bu da zombiləşməyin əslində bir yanaşmasıdır da. Mən bildiyim düzdür. Sən bunu anlamırsansa, deməli kralın olduğunu sən görə bilmirsən. Onun kimi bir yanaşmadır da. Bunun fəlsəfi, istər dini cavab budur ki, həqiqət həddən artıq əlçatandır.
21:17Və həqiqətə qovuşmaq üçün məkan dəyişməyə ehtiyacı yoxdur. Həqiqətə qovuşmaq üçün gedib fəlsəfə oxumağa ehtiyacı yoxdur. Həqiqətə qovuşmaq üçün hansı bir universitetə gedib qəbul olmağa ehtiyac yoxdur. Sən adi bir sadə bir evdar xanım ola bilərsən və yaxud da ki, bir fermada çalışan bir zəhmətkeş insan
21:37ola bilərsən və yaxud da filosof ola bilərsən. Sən həqiqətə çatmağın eyni start nöqtəsindəsiz. Bu üç adam eyni start nöqtəsindədir. Mövzuya necə baxıram? İndi bir bunun izahını verək. Bəzi həqiqətlərin anlamaq. Bu bədihi bir şeydir. Bədihi nə deməkdir? Yəni aksiomadır.
21:59Burda riyazi heç bir 2 vuraq neçədir? Dörd. Bu bir həqiqətdir də. Düzdür bu həqiqəti anlamaq üçün 40 günlük çillə saxlamağa hansısa bir məkana getməyə ehtiyac yoxdur. Allah mövzusu da Qurani Kərimə görə belə bir mövzudur. Yəni Qurani Kərimin heç bir ayəsində Allahın varlığının dəlili ortaya qoyulmayıb. Allahın elm
22:20sifətindən danışılıb, kainatı idarə etməsindən danışılıb. Hikmətli olmağından danışılıb. Ancaq Allah vardan danışmayıb. Bu ona bənzəyir ki, Quran Allah mövzusunu aksiyon bilir. Yəni bu cür qəbul eləyir. Mən sizi gördüm, ilk dəfədir məni görürsüz. İlkin mərhələdə danışıq necə olur? Demirəm ki, mən insanam, mən real, mən
22:42varam ha. Belə söhbət getmir ki, düzdür. Çünki siz məni görən kimi aksiom kimi. Bu var da. Ancaq danışıq nədən başlayır? Mən universitet bitirmişəm. Yəni demək istəyirəm ki, mən elmliyəm. >> Mən dünyaları gəzirəm. Am mən getmişəm məsələn filan. Yəni demək istəyirəm ki, mən səyyahəm. Yəni mən öz sifətlərim barəsində sizə məlumat verməyə çalışıram. Quranın bizi tanıtdığı Allah
23:04bu cürdür. Quran heç bir ayəsində deməyib ki, mən Allahma ha şəkk eləmə. Əksinə nə deyir? Deyir göyü və yeri yaratmış Allah barəsində şəkk etmək olarmı? Bu yəni bitdir. Bu aksiomadır. >> Yəni bu kainat var ha. Bax bu sən kainatı görürsənsə, özünü görürsənsə, bu elə Allahın var olmağının
23:26fəlsəfəyə, dəlilə, elm oxumağa zərurəti olmadan bir sübutudur. Bitdi bunla məsələ. Hə. İndi o Allah zalımdırı, zalım deyilmi? Elmlidir, qüdrəti nə qədərdir? Gəl burda danışaq. Burda başlayıb Quran ayələri başlayıb danışmağa. Bu mövzular deməli aksiyon mövzulardır. Bu həqiqət mövzuları hamı
23:46üçün əlçatan. Sonra məsələn peyğəmbər mövzusu. Nübüvvət ümumi nübüvvət mövzusunda dəlilə ehtiyac yoxdur. Yəni insan başa düşür ki, həyatıma mən qanun qoya bilmirəm. Yəni həyatımın bir çox sahələri var ki, qoyduğum qanun bir müddətdən sonra görürəm ki, işləmir. Deməli, o sahədə bir ical qanun qoyan lazımdır. O qanunu da kim qoya bilir?
24:07Kainatı yaradan Allahın qanunu daha mükəmməldir. Bunu mən ağılla bax burda da fəlsəfə oxumağa ehtiyac yoxdur, psixologiya oxumağa ehtiyac yoxdur, hansısa bir məkana getməyə ehtiyac yoxdur. Bunlar hamısı sadə əqli təhlillərlə anlaşılan mövzulardır. Ona görə bu mövzulara nisbətdə kainatda olan bütün insanların nisbəti eynidir.
24:31Haqqın coğrafiyası yoxdur. Uğurun coğrafiyası ola bilər. Amerikada yaşayan bizə nisbətdə karyerasında daha uğurlu ola bilər. Ancaq həqiqətə çatmaq nöqteyi-nəzərində Şlanka və bizdə olan insan eyni start nöqtəsindədir. Bir dənə də bir hədis deyim. Bununla istəyirəm yekunlaşdırım. İmam Musi Kazımdan gözəl bir hədis var mövzumuzla bağlı. Deyir ki, Allahın
24:53insanlar üzərində iki dənə dəlili var, iki hüccəcti var. Bəzən iki peyğəmbər də demək olar. Biri daxili peyğəmbərdir, daxili dəlilidir. Bir də xarici dəlilidir, xarici peyğəmbəri deyir daxili dəlili onun ağılıdır. Yəni xarici peyğəmbər gəlməsə sonra izah eləyir. Xarici peyğəmbər kimdir? Allahın
25:15insana göndərdiyi peyğəmbərlərdir. Onun naibləridir, onun canişinləridir. Bunlar xarici peyğəmbərlərdir. Xarici peyğəmbər olmasa belə, mən daxili peyğəmbərimlə, daxili ağlımla, daxili gücümlə bəzi həqiqətləri anlayıram. Bax burda hamımız eyniyik. Xarici peyğəmbərlər gəlməsə belə, bəzi mövzuları mən rahat
25:37ağılla dərk eləyə bilirəm. Hə, bu ağlı tamamlayan xarici peyğəmbərdir. Deməli, həqiqət daxili peyğəmbərimizə nisbətdə hamıya eynidir və hamı, hər kəs istəsə haqqı tapa bilər. >> Çox verilən suallardandır. Yenə coğrafiya sualının içində var.
25:57Dünyanın hansı ölkəsində və hansı ailədə doğulmağımız dini inancımızı bu qədər təsir edirsə, insanın dini seçimi həqiqətən nə qədər azaddır? >> Baxın, təsir edir də. Söz deyildiyi kimi. Yəni amma biz o mühitin əsiri, o təsirin əsri deyilik. Orda bizə bir şans yaranır və biz düşünə
26:19bilərik, nəticə çıxarda bilərik. Bəli. olduğumuz mühit, o genetika, orda olan informasiyalar, orda olan təbliğat sistemi, bunlar hamısı mənə təsir göstərə bilər. Amma yekunda da bir az öncə Rövşən müəllim, mənə Allah ağılda verib, ağıl düşünür. Daxilimi də Allah elə yaradıb ki, ən yaxşı axtarır və
26:41içimizdə fitrət anlayışı var. Bunlar hamısı elə deyil də. Məsələn, Allah bizi sıfır yaradıb və biz qalmışıq bu aləmlərin içində, bu fırtınaların içində. Yox. Allah mənə ağıl da verib, fitrət də verib. Yaxşı. Və mən başlayıram araşdırma aparmağa, düşünməyə. Yəni bu mənim məsələm elə bir məsələdir. Özü də sıradan bir məsələ
27:01deyil. Yəni bu mənim həyatımın qərarıdır. Əgər mənim həyatımın qərarıdırsa, mən ciddi yanaşmalıyam məsələyə. Adi bir dənə maşın alanda görsən günlərlə axtarırsan, soruşursan, belə deyək də nə üçün 10 il bunu sürəcəksən. Burda mən bu mövzuda mən həqiqəti axtarışımda mənim əbədi həyatım mövzusu girir ortaya. Yəni xırda məsələ
27:24deyil. Yəni mənim həmişə var olacam və o necə olacam? O var ol varlığımı təyin eləyirəm. Necə yaşayacam, kim olacam? Mən indi bu qərarımla onu təyin eləyirəm. Məsələ olduqca ciddidir. Yəni bu məsələyə hətta belə bir fəlsəfədə, kəlamda da bir bəhs var. Bir ehtimal nəzəriyyəsi var. Kəlam elmində, teologiyada bəhs olunur. Deyir ki, sən
27:48bir nəfər sənə bir söz deyir, amma 10% ehtimalın var ki, bu həqiqətdir də. Amma birdən baş versə, ciddi bir dənə məsələ baş verəcək. Adam neynir? Deyir ki, burda qoy ehtimal da olsa bir yenə də düşünür, ehtiyyatla addım atır ki, nə olsun? Problemlə üzləşməsin, bataqlığa düşməsin, çətinliklə üzləşməsin. İndi
28:08gəldik bu məsələyə. Mən hər hansı bir mühitdə oluramsa olum. Mənim seçim etmək ixtiyarım var. Fitrətim var ki, hamıya aiddir. O fitrətin də coğrafiyası yoxdur. Yəni müəyyən millətlərə məxsus deyil. Yəni mənim fitrətim kamal axtarışındadır, həqiqət axtarışındadır. Mən ən yaxşını axtarıram. Yaxşı, bu
28:31məndə də var. O bayaq öncə Şırlankada danışıram. Orda olanda da var. Hə, indi düzdür. adətən insanlar təsir altına düşür. Bu başqa söhbətdir. G >> niyə bu belədir? >> Sadələşdirək ki, bax məsələn o müqəddəs dişin dişə xidmət eləyən bir rahib var da. Və onun bir oğlu var. Və oğlu gözünü
28:52açıb görüb ki, o müqəddəs dişə atası ömür boyu qulluq eləyir və deyir ki, elə həqiqət budur. O uşaq neynəməlidir? >> Sadəcə düşünməlidir özü haqqında. İnsan kimdir? Axı mən əgər özümə bir məbud seçirəmsə, o seçdiyim məbud çox aşağı bir varlıqdırsa, mən niyə ona tapınmışam? Niyə onu tapmışam? Niyə onun
29:13qabağında əyilməliyəm? Niyə ona itaət eləməliyəm? Niyə onu pərəst eləməliyəm? Mən özümü tapsam həyatda? Özümü, özüm kiməm? Ehtiyaclarım, dərin ehtiyaclarım, hara qədərəm və kim ola bilərəm? Sonra baxacam ki, o mənə bunu verir. Məsələn, bu təyin bu büt mənə nə verir ümumiyyətlə? >> Bəlkə də karyes olunmuş dişdir.
29:35>> Deməli, Kolombada taksiyə minmişəm. Şrlankanın paytaxtıdır. Taksi sürücüsü qarşısında. Orda Buddanın heykəllərini hər yerdə görə bilirsən. Maşında onu satırlar, götürürsən uğur gətirmək üçün evinə aparıb qoyursan. Hər iki addımla bir onun heykəlləri var. Mən deyirəm ki, bu nədir? Deyir ki, bu mənim
29:55Allahımdır. Maşına niyə qoymusan? Və izah eləyir də. Xeyir gətirir, bərəkət gətirir. Hər gün ona dua eləyirəm. Sonra deyirəm ki, bu harda dünyaya gəlib? Deyir ki, Hindistanda dünyaya gəlib. Deyirəm bəs burayla nə bura gəldi, sonra qayıtdı, orda, öldü. Deyirəm, onun ata-anası varidi. Hə, yəni özü də başa düşmədən
30:17ona deyirəm ki, sən ki bunu Allah kimi bilirsən. Düzdür, indi budizm fəlsəfəsi biraz bunu daha başqa cür əsaslandırır. Ancaq ümumi mahiyyətdə yenə də gəlir həmin məntiqə dayanır da. Bu sənin müqəddəs bir ilahi varlığındırsa, bu sənin Allahındırsa, sən bunun doğulduğu var, atası var, valideyni var. Yəni sən artıq özün onu insanlaşdırırsan. Və
30:38sonra da dedim ki, dedim bu adi bir insandan onda dedim nə fərq oldu? Dedim baun ata-anası var. Bu da dünyaya gəlib. Sonra səyahət eləyib, bu da acıb. Buna da insanlar qəbul eləməyiblər. Dedim, yaxşı, bundan əvvəl onda sizi yaradan kim olub? Düzdür, yenə deyirəm, buddizm fəlsəfəsində
30:59yaradan Tanrı Buddadan fərqli bir şeydir. Ancaq bu öz dinini də tam bilmir də. Ancaq bu onu o cür qəbul eləyir ki, bu yaran Tanrıdır və özü də o sualı deyəndən sonra başladı gülməyə. Və özü də hardasa başa düşür ki, doğurdan bu mənim doğurdan da yaradan tanrımdırsa, bundan əvvəl bunu kim yaradıb? Ümumiyyətlə ondan əvvəlki insanları kim yaradıb? Özü belə bir təbəssüm elədi
31:22və burda baxıb görürsən ki, məsələn bu sadə bir sualdır da. Sən əgər onu Tanrı bilirsənsə və daha primitiv dinlərdə bir örnəkləri də verə bilərik. Orda sən bu suallar sənin beyninə gəlmir. Sən sadəcə olaraq onu düşünmürsən. Bu suallar gəlir sənin beyninə. Sən onu düşünmürsən. Bax bu insan, yəni kor-koranə öz dinini və buna təqdim olunan ayini, fikri,
31:43düşüncəni nə olursa olsun yaşayan bir insan. Bu əgər orda dünyaya gəlməsəydi, məsələn bu dünyaya gəlsəydi, xristian ailəsində bu onun rəngini götürəcəkdi. Dinsiz bir yerdə o, yəni bunun dini yoxdur. Yəni mən onlara inanclı buddist kimi baxmıram. Və yaxud da götürək bəzi müsəlmanlar, elə bir çox müsəlmanlar. O
32:05müsəlman Şırlankada olsaydı, o bütə tapınacaqdı. Deməli, bunların dinlərinin və həqiqətən özünün mövqeyinin olmamağının səbəbi ətraf mühit deyil. Bunun düşünməməyidir. Bu düşünmədiyinə görə cəmiyyətin təqdim elədiyi rəngi götürüm. Dünyanın əksər insanları o cürdür. Bunlar pasport
32:26əsaslı, belə deyim də, necə dəqiq deyək, pasportlı şeydi. Bunların dinini mentalitet təyin eləyib, mühit təyin eləyib. Sonra orda bir başqa bir budisti gördüm. Bu deyəsən əvvəl rahib olub, sonra bunu nəsə rahiblikdən uzaqlaşdırıblar. Bu indi tamam başqa bir həyat tərzi
32:47keçirir. Bundan danışıram. Bu mənə beynimdə bəzi suallar yaranıb. Ancaq mən cürət eləmirəm də o sualı bundan soruşum. Mənə belə elə deyir ki, orda müqəddəs dişi gördün? Deyirəm ki, yox da, görə bilmədim. Ümumiyyətlə, ora yaxınlaşa bilmədim. Deyir ki, onu hardan bilirsən ki, orda müqəddəs iş var?
33:07Deyirəm ki, əslində mən də ordakı rahiblərdən soruşdum ki, siz orda müqəddəs dişi görmüsüz? Onlar da heç biri dedi ki, yəni biz onu görməmişik. Onu da deyəsən ancaq bir dənə rahib görür. ya da ki, heç o da cürət eləmir ona baxmağa. Bu adam deyir ki, bu özü deyir ki, deyir orda ümumiyyətlə deyir bu şoudur. Deyir bizim o əvvəlki
33:27rahiblərimiz inananlar olublar ancaq sonradan görüblər ki, bu yaxşı burda deyir bir pul var, bir gəlir var. Ondan sonra bunu çeviriblər şouya, ondan sonra çeviriblər bunu biznesə və deyir orda hamısı olmayan deyir bir dişin üzərində qurulub. >> Öcübdür. Deməyim odur ki, bu artıq bunun
33:49bu bu nədir də? Yəni burda inanc söhbəti deyil, burda ağıl söhbəti deyil. Bu sadəcə olaraq bu insan başqa bir yerdə olsaydı, özü üçün başqa bir yaradacaqdı. Əksər insanların həqiqət axtarışında həqiqətə çatmamaqlarının səbəbi həqiqət axtarmamalarıdır. >> Həqiqət axtarmağa ümumiyyətlə bu necə
34:09yola çıxırlar ki, mən getdim həqiqəti axtarmağa? >> Mən yenə bir ki, öncəyə qayıdıram. Özdən başlamalıyam da. Yəni mən özümə qayıtsam, özümə öz dərkimdən başlasam ki, mən kiməm ümumiyyətlə. >> Hacı ümumiyyətlə gəlin bunu qoyaq. Həqiqət nədir? Bax biz deyirik həqiqəti axtaraq biz. Ümumiyyətlə həqiqət deyəndə nəyə nə biz necə biləcəyik ki, mən
34:31tapdığım həqiqətdir >> məsələn həqiqət misal >> mən gəldim ora çıxdım >> yox biz indi dindənmi danışırıq bax bir dənə onu təyin eləyək çünki indi həqiqətdən danışırıq insanlar hərəsi beyni bir şeyə gedə var həqiqət nədir məsələn hamımız bilirik ki həqiqət birdir nədir o həqiqət >> burdan başlayaq da start nöqtə varlıq aləmi varmı yoxsa yoxdur ind burda da
34:51adamlar varsa şəkk eledyirsə ki olub hər dönəmdə belə insanlardır bəlkə yoxuq bunu da şəkk eləyənlər olub da. Amma bu elə bil bir şeydir ki, bədiihi mövzulardan içinə daxildir aksiya olmadı ki, varlıq var və mən varlığı dərk edirəm. Yaxşı. İkinci sual burdan bu qaynaqlanır ki, bu var aləm ki, görürəm ha, bu gördüyüm bu aləm, bunu başında duran varlıq varmı?
35:15Yəni bu öz-özünə var oldu, özü-özünü var elədi? Necə ola bilər ki, özü ehtiyacı olduğu təqdirdə öz ehtiyacını ödəddir? Yoxsa bir varlıq varmı ki, bütün ehtiyacları ödəyir? Gedik ikinci bu sualı tapaq. Yəni ya deməliyik ki, varlıq aləmi yoxdur. Var faktiki deməliyik ki, varlıq
35:37aləmi var. Bu varlıq aləmi necə oldu? Birdən-birə yarandı? Özü-özünü yaratdı? Yoxsa qıraqdan bir yaratdılar bunu? Bunu xəlq elədilər desəm, özü özünü yaratdı. Bu özü necə möhtac olduğu təqdirdə öz ehtiyacını ödədi. Deməli bir varlıq var ki, bu ehtiyacı ödəyir. O varlığın adı indi biz Allah deyirik. Müəyyən dinlərdə müxtəlif adlar var. Biz gəldik tapdıq,
35:59gəldik çatdıq bir yerə ki, bir varlıq var ki, bütün varlıqlar ona qayıdır. Onun varlığı özündəndir. Yeməyin şorluğu duzdandır. Duzun şorluğu özündəndir. Qıraqdan səpməyiblər. Deməli, əgər bir o varlıq varsa, deməli o tam mütləq qüdrətin sahibidir. Əgər o mütləq qüdrətin sahibidirsə, mütləq
36:19kamalın sahibidirsə, mən də daxilim elə bir varlığımdır. Mən də qüdrət axtarıram, təkmilləşmək istəyirəm, kamala yetişmək istəyirəm. Mənim burda bir dənə yolum qaldı ki, onunla ünsiyyət qurum. Ona tapım, onla ünsiyyət qurum. Yaxşı, bu ünsiyyətin yolunu kim təyin eləməlidir? O yaxşı bilir yoxsa mən bilirəm? Əgər o məni xəlq eləyibsə,
36:40deməli o yaxşı bilir. Yolu da o bilir. O kimdir? O yolu bilir deyəndə neyniyir? Deməli elçilər göndərir. Peyğəmbər anlayışı burda gird. Deməli, əgər peyğəmbərlər göndəribsə, o peyğəmbərlər xətti cızır. Deməli, mən təyin eləməməliyəm yolu. O təyin eləməlidir. Və mən bu yolla addım-addım, mərhələ-mərhələ gedirəm, çatıram ona, ona tərəf hərəkət eləmək. İndi mən sxemi
37:01dedim də indi bundan o tərəfə də. Düzdür, mövzu biraz da dərinləşdi, başqa istiqamətə cərəyan elədi. Normaldır, amma mən elə bir sıxemi istədim deyim ki, indi buyurasız, başlayaq onu davam eləyək ində. >> Bir dənə təqdim eləyim. Bu adımdan çıx. Həqiqətən kitabda >> 10 sərkərdə >> bu 10 sərkərdə bu yeni çapdan çıxıb.
37:22>> Çapdan çıxanda mən burda deyildim. Elə bu günləri bu kitabı isti-isti təqdim eləyiblərə. Çox mövzusu da əladır ha. Bəzi qapılar yalnız içəridən açılır. >> Qəşəng fikirdir əslində. O mövzumuzla, həqiqətlə də əlaqəlidir. Həqiqəti tapmaq üçün də sən qapını içəridən açmalısan.
37:42Gedib kiminsə qapısını döyməyə ehtiyac yoxdur. Bütün həqiqətlər bizim içərimizdədir. Belə bir müqəddəs kəlam da var. Deyir əgər göydə olsaydı kimdi göyə qalxan? Bizim axı qanadımız yoxdur. Yerin altında olsaydı kimdir yerin dərinliklərinə? Nə? Həqiqət bizim içərimizdə qərar verilib. xəstəliyimiz də onun şifası da, dəvası da özümüzdədir. Ona görə qapılar əslində
38:05içəridən açılır. Biz onu hərdən çölə itələyirik. Ona görə qapını da aça bilmirik. Həqiqət nədir? O mövzuyu istəyirəm toxunum. Həqiqət üç dənə sualın ilkin fundamental həqiqət üç sualın cavabıdır. Birinci bu kainatı yaradan bir müqəddəs varlıq var
38:26yoxsa yoxdur? Burda yaranır ateist və teist. Bəziləri deyir var, bəziləri deyir yoxdur. Yox dedinsə olursan ateist. Təsdiqlədinsə olursan teist. İkinci yaxşı mən dedim ki, var. Əgər yox dedinsə o iki dənə sual sənin üçün artıq yaranmır. Bitdi məsələ. Yox, əgər sən dedin ki, var, onda ikinci
38:46sual yaranır. Əgər varsa, onun səndən istədiyi nədir? Səni burda bura niyə salıb? Bu zindana səni niyə salıb və səndən nə istəyir? Bu ikinci sualın cavabı. Bu ikinci sualın cavabını verəndən sonra üçüncü sual yaranır. Sən dünyanı dəyişəndən sonra başqa bir aləmə daxil olacaqsan yoxsa yox? Bu da bizim o
39:09axirət anlayışıdır. Üç dənə sual. kim yaradıb? O yaradan səndən nə istəyir? Burda peyğəmbərlər mövzusu gündəmə gəlir. Peyğəmbərlər göndərib onla hökmlərini göndərib. Müəyyən həyat tərzi var. Deyir o həyat tərzi ilə yaşa. Və yaşayanlar və yaşamayanlar ayrılır. Və onların da sonunda qarşılaşdığı və
39:32mühakimə mərhələsi nədir? Ölümdən sonrakı həyat. Kantın da yanaşması bu cürdür də. deyir ki, bu həyat yaxşı insanın əvəzini verməkdə acizdir. Əgər acizdirsə, başqa bir aləmə ehtiyac olmalıdır ki, orda bu etdiyin gözəl işlərin əvəzi verilsin. Ona görə bu həqiqət deyəndə bunu bundan biz qəsd eləyirik. İndi ateizmlə danışırıqsa
39:53budur. Bunu anlamaq üçün harasa getməyə ehtiyac yoxdur. Bunu anlamaq üçün qəliz kitablar oxumağa da ehtiyac yoxdur. Sadə düşünməklə sən bunu anlaya bilərsən. Bu mövzuya nisbətdə hamımız eyniyik və bu da mənə görə fundamental bir mövzudur və bunun üstündə bütün digər məsələlər də bunun üstündə qurulur. >> Bəs yaxşı elə siz şahidi olduğunuz
40:14situasiyaya gərək. Əgər dünyada bir həqiqi din varsa, niyə tarix boyu bu qədər müxtəlif dinlər və tanrı təsəvvürlər də var? >> Qəşəng suald, qəşəng sualdır. Bu özü də elə bir sübutdur ki, Allah deyilən bir həqiqət var da. Deməli, tarixin hər nöqtəsində metafizik bir gücə, qüdrətə insanlar sığınıb da elə bir dönəm
40:35olmayıb ki, insanlar Allahla bağlı düşünməsin, o yaradanla bağlı ünsiyyət qurmasın. Hər dönəmdə bu olub. Amma indi burda bir sual çıxır ki, niyə bu qədər dinlər? Bilirsiz ki, insanı ki Allah xəlq eləyib mərhələ-mərhələ həqiqətə aparır, həqiqətə çatdırır. Elə bil insanlar
40:57asta-asta, pillə-pillə getə zaman keçdikcə, əsrlər keçdikcə daha çox həqiqətə varırlar. Həqiqəti tapırlar. Məsələn, mən oxumuşdum ki, hədisdə var ki, Quranda bir-iki dənə surə var ki, o axır zamanda bəzi insanlar gəlməlidir ki, o surələr nazil olub ki, onlar dərk eləyə biləcək onun dərin mənalarını. Amma məsələnin bir
41:18tərəfi budur ki, o həqiqətin dərin tərəfi dayaz tərəfi ilə ziddiyyət təşkil eləmir. Məsələn, bir tərəfidir. Məsələn, deyirlər ki, la ilahə illahı, la ilahə illallahı etiqadi bir mövzudur da. digər peyğəmbərlər gətirdi. Amma bizim peyğəmbər Allahu əkbəri gətirdi. Allahu əkbər kəlməsi. Yəni o vəsf olunmaqdan da
41:40böyükdür. Yəni dayandı. Bir yerdən bəşər gəldi çatdı. Amma bir nöqtə var ki, Allahın zatını dərk eləmək mümkün deyil. O vəsf olunmaqdan daha böyükdür. Əxlaqi mövzularda da bizim peyğəmbərimiz gəlib pik sözlər deyib, zirvə sözlər deyib. İnsanlar çünki mərhələ-mərhələ
42:00həqiqətə tərəf hərəkət eləyiblər. Yaxşı. Amma burda bir dənə də məsələ var ki, təəssüf olsun ki, məsələn tutaq ki, yeni şəriət gəlir. Bizim peyğəmbərə gələn şəriət, ondan öncəki şəriətdə olanlar, məsələn, İsa Məsihin vaxtında olanlar neynəmədilər? Qəbullana bilmədilər. Nəyi qəbullana bilmədilər?
42:21Özündən sonra gələn peyğəmbərə iman gətirə bilmədilər. Hə, indi niyə bu belə oldu? O düzü də bir sualdır. Necə oldu? Niyə baş verdi ki, bu? Niyə onu qəbul eləmədilər? Məsələn, peyğəmbərdən öncə bəzi insanlar yığışmışdılar Mədinədə məskən salmışdılar ki, bu peyğəmbər gələndə iman gətirsinlər. Amma gələndə iman gətirmədi. Çünki gördülər
42:42ki, bunların milliyyətinə aid deyil. Ərəbdir. Bunların istədiyi kimi deyil. Neynəmədilər? Qəbul eləmədilər. Bu özü bir sualdır da. İndi bunu da danışmaq olar. Keçdik bax. Digərləri görürsən məsələn məsihə iman gətirmişlər. Sonuncu peyğəmbərə iman gətirməli olduqları təqdirdə iman
43:03gətirmədilər. Qaldılar hansında? Ondan öncəkində. Halbuki ondan öncəki də insan əldə neyniyib? Dəyib və təhrif olmağa başlayıb. >> Yəni bu kəslər mərhələ keçmədilər. >> Bu mərhələni keçmədilər. Ay sağol. Sanki o imtahandan çıxmadılar. Sanki məsələn elə bir doqquzdan çıxdılar. Və məsələn də bir tərəfi də bundan ibarətdir ki, o
43:24birisi dinlər ki, deyirsiz bu qədər çoxdur. Bunun kökündə nə dayanıb? İnsan, insan faktoru dayanıb. İnsanlar təhrif eləməyə başladılar. İnsanların əli də idi onlara. İnsanlar müxtəlif tanrılar yaratmağa başladılar, >> sinifdə qaldılar. >> Bəli. Baxın, bir dənə də söz deyə bilərəm sizə. Axı bəzi insanlar öz xəlq
43:45etdikləri xaliqi daha çox sevirlər. Halbuki xəlq eləyəndə xaliq olmur. O məxluq olur. O tanrıya daha çox aşiqdirlər. Çünki o bunu istədiyi kimidir. O daha buna sərhəd qoymayacaq. O buna hədd qoymayacaq. Sığal çəkməyəcək. >> O əslində heç belə deyək onu xaliq kimi
44:05də görmür. Daha dərinliyə gedəndə o buna itaət eləyir. Bu ona itaət eləmir. Bu bəndə olmaq istəmir. Onu düşürdüb aşağıya. özü ucalmaqdansa, özü qalxmaqdansa, indi müxtəlif niyə dinlər yaranıb? Ona görə ki, yenə deyirəm, şəriət ki, mərhələ-mərhələ gəlir. İnsanlar bəziləri keçə bilmir bu imtahanlardan və ondan sonra da o biri
44:27şəriətlərə neyniiblər? Təhrif eləməyə başlayıblar. İstədikləri kimi fikirlər söyləməyə başlayıblar, yozublar. Bax niyə görə dinimizdə məsələn belə bir mövzu vardı. Deyir Quran kifayət eləmir. Quranla yanaşı o müəllimlər də lazımdır. Ona görə peyğəmbər deyir mən təkcə Quran qoyub getmədim ha. Mən nə qoydum getdim? İmamlar da qoydum getdim. Niyə? Çünki
44:49kitabı müəllimdən ayıranda mənanı istədiyi kimi yerə yoza bilər. İstədiyi kimi izah eləyə bilər. İstədiyi kimi artıq izah eləyəndə mənanı yozanda artıq müxtəlif firqələr yarana bilər. yarandı da. Nələr baş verdi? Niyə bəşəriyyət peyğəmbərdən sonra məsələn hələ gəldim çatdım bura uzaq düşdü. Qədir xum hadisəsindən uzaq düşdü. İmamlardan uzaq
45:11düşdü. O kəslərdən ki, Allah demişdi, uzaq düşməyin. Və get-gedə də nə oldu? Bunu elə bil kənarlaşdıranda artıq insanın öz fikirləri daxil oldu. Get-gedən yeni-yeni firqələr yaranmağa başladı. Siz düzdür dindən bir az elə mövzu gətirdim yenə də islam eyni. >> Yəni eyni əslində bir-birindən uzaq mövzular deyil. Mən biraz çox danışdımsa bağışlayam.
45:33>> Yox, yox, qəşəng, qəşəng məqamlara toxundunuz. Mən də elə onun ardını istəyirəm davam eləyim. >> Bir yekun nəticə istəyirəm çıxardam. İnsan səmimi olsa haqqı, həqiqəti mütləq şəkildə tapar. Əgər bir insan həqiqəti tapmırsa, deməli səmimi deyil. Yəni
45:54burda qeyri-adi bir məntiq axtarma >> gizli inqrient falan yoxdur. >> Elə deyil. Yəni həqiqətə hər kəs tapa bilər və hər kəs həqiqətə eyni məsafədə yerləşir. Əgər biri tapmırsa, deməli səmimi deyil. Yəni problem psixoloji mənəvidir. Əqli, elmi problem burda
46:16yoxdur. Bu adam həqiqəti görmək istəmir və bu şəxs oyanmırsa, deməli oyanmaq istəmir. O sərkərdənin elə mövzularından biri də, birinci girişi də oyanışdır. Bu oyanış öz əlimizdədir. Biri yatmaq istəyirsə, o heç vaxt özünü oyatmayacaq. Burda özünü oyada bilər, oyatmır. Birinci məsələ bu. İkinci məsələ,
46:38dinləri yaradan ağıl deyil. nəfslərdir. Bu dəqiqə fərqli minlərlə dinlər var. Minlərlə bunu yaradan >> eynən qızı müqəddəs diş. >> Hə. O orda o prosesdə, o işlərdə bunu eləyən yəni insanlardır da. Bunu ağıl yaratmayıb. Dinlərin çoxluğu ağıldan qaynaqlanmayıb.
47:00Bu qaynaqlanıb insanın nəfsindən. Məsələn, mən orda bir nəyə diqqət elədim? Rahib orda dayanıb. Bir orda şəxslə danışır. Bir kişiə danışır. Bir dənə bir qız ona yaxınlaşdı. Rahibin bir ritual icra elədi, yaxınlaşdı. Ayağından tutdu, hardasa bir öpüş göndərdi, bir hörmətini göndərdi. Rahib heç buna belə
47:22diqqət eləmir də. Belə özü üçün öz işində. O da belə bir bigan olmağına baxmayaraq qadın o qız uşağı buna bir hörmətini göstərir. Yəni mənə biraz belə xoş olmadı da. Nə mənada? Yəni biri sənə yaxınlaşırsa, sən də ona bir hörmət nümayiş etdirməlisən də. Və orda insanlar hardasa bir təvazokarlıq hissi
47:44ilə o ayinləri icra eləyirlər. Bu da belə tam belə biganə əsləyir. Öz aləmində də belə bəlkə də öyrəndi deyir ki, bir dənə tez bitsəydi, çıxıb gedərdim. Bax bu dinləri yaradan, şouya çevirən, trendə çevirən ağıl deyildir. >> Burda nəfsdir, tamahdır. Burda başqa yəni məqamlardır. Hamısı da nəfsdən gəlir. Ümumi onu demək istəyirəm.
48:06Deməli, dinləri yaradan nəfslərdir də. Bu ağıl deyil. >> Orda bir dənə də əlavə olar bu gedə-gedə mərhələ. Bir dənə birə söz deyimə. Ola bilər bir insan bir mövzunu anlayır, amma inanmır, iman gətirmir. Yəni anlamaq idrak mövzusuna inanmaq, etiqad mövzusu iki dənə ayrı kateqoriyadır. Bu gün bəzi insanlar ki, həqiqəti tapmayıblar, nəinki anlamayıblar,
48:29bəlkə də o mərhələdən keçiblər, amma istəməyiblər keçid eləsinlər o ikinci kateqoriyaya. Çünki niyə? Məsələn Qurana bir ayə yadıma düşdü. Siz danışdanışa Allah təala deyir ki, 100% bildilər həqiqət nədir. Ayə belədir. Mən heç nə əlavə eləmirəm. Sözü keçir. Sözü yəqin kəlməsindən
48:49bilərəkdən əmin oldular. Və >> təsəvvür eliz bilginin pikidir bu söz. Ərəb dilindən oxuyanlar indi bildi. Deyir 100% bildilər. Sonra nə deyir? Deyir cahəd udandılar. Bu özü əslində bir dənə bir dərin bir mövzudur. İndi sən demə insan bir mövzunu dərindən anlayıb inanmaya da
49:11bilər. >> Yəni danmaqları elmdən qaynaqlanmadı. Nəfslərindən qaynaq. O nəfslərin arxasına deyir ayə. Arxə deyir ki, iki dənə xüsusiyyətləri varidi. Ona görə zülmən və uluvən. Nə deməkdi o? Uluv kimdi e? Mən ona qulaq asım. Eqoizm.
49:32Düzdür, bildim. Düz deyir. Nə olsun? Düz deyir o kimdir? Mən ona qulaq asım. Deyir bu imkan vermədi. Gördünüz Allah nə deyir? Deyir bu imkan ver. Bir də zülm. Zülm nədir burda? Zülm insan hədd olur. Həddi keçəndə olur zalım. Deyir insanın nəfsinin bir dənə xüsusiyyəti var. Hədd xoşlanır, sərxət xoşlanır. Ona görə aşır da həddləri. deyir bunda ki
49:54nəfsində bu xüsusiyyəti var sərhəd xoşlamamaq imkan vermədi ki bu birinci mərhələdən ikinci mərhələyə keçsin. Ona görə sanki o iki dənə kateqoriya ki vardı biri idrakdır dərkdir biri inanmaqdır etiqaddır buna keçə bilmədi. İnanmağa etiqada keçə bilmədi. Ona görə dinimizdə əqidə kəlməsi var da. Əqidə əqd sözündən
50:15götürülüb də. Əqd nəyə deyirlər? İki nəfərin əqdini oxuduq. Yəni bunun əqdi oxunmadı. Bunlar bir yerə gəlmədi, bir damına girmədi. Bunu da istəyirəm ha deyimsə ola bilər. Hətta bir dönəm inanır, talaq olur da, boşandılar. Deyir yox, bundan sonra inanmıram. Çünki sərf eləmir o dam yaşamaq. Bəzi vaxtlarda inanandan sonra
50:38da inkar eləyir. Çünki insan elə bir varlıqdır ki, mənə çox bu sualı veriblər. Ata, məsələn, verlişədə də verilib ki, necə olur e bu 100% bilir axı bununla onun arasında köklü bir dənə nə var? Fərq var. Rşən baxsınız. Bəs insan özü bilir nə edir. >> Deyir insan nə edirsə özü bilir nə edir.
50:59Sənə min dənə üzr gətirsə də, ayə deyir ki, o üzr sənə gətirsə də belə özü bilir ki, yəni öz etdiyi səhvdir. Bunu ancaq başqa cür deyir. Qurani-Kərimdə maraqlı bir məqam var. İxtilafları bölür iki hissəyə. Bax kainatda, bəşər tarixində yaranmış bütün ixtilaflar bölünür iki hissəyə. Dindən əvvəl və dindən sonrakı,
51:21dindən əvvəlki ixtilaflar nədir? Din gəlməyənə qədər olan ixtilaf o qayıdır bilik səviyyəmiz. Mən az bilirəm siz məndən çox bilirsiz. Aramızda ixtilaf olacaq, olacaq. Bir mövzuya münasibətdə ixtilafımız olacaq, olacaq. Bir idarəçilikdə ixtilaf olacaq, olmayacaq. Mən bir cür tərbiyyə almışam. Siz bir cür psixologiyamız fərqli, nə bilim,
51:42mentalitet fərqli. İxtilaf olacaq, olacaq. Burda ixtilaf nədən qaynaqlandı? Təbii halımızdan qaynaqlandı. İnsani halımızdan, elmimizin birinin çox birinin az olmağından, coğrafiyadan qaynaqlandı. Düzdür, bu dinlərə qədərdir. Sonra Quran ayəsi də var bu barədə. Deyir ki, din gələndən sonra din niyə gəldi? Deyir, dini göndərdik ki, bu
52:03ixtilafları həll eləsin. Yəni hər ki bir danışır, bir fikir deyir bir mövzuda. Gəlib demək istədim ki, bunu bura qoymayın, bu tərəfə qoymayın. Bunun yeri buradır. Bu bura qoyulur. Bu da hamınız üçün eynidir. İbadəti bu cür eləyin. Əməliniz bu cür olsun. Yalan pisdir, nə bilim, qeybət pisdir. Bu gəldim doğru yolu göstərim. Dini onun
52:24üçün göndərim. Deyir, ancaq din gəlməklə ixtilaflar həll oldumu? Hansı ki, ixtilafların həlli üçün gəlmişdi? Deyir, yox, olmadı. İkinci növ ixtilaf başladı yaranmağa. O da dindən sonrakı ixtilafdır. Deyir dindən sonra yaranan ixtilaf artıq nə barədə oldu? Dinin özü barəsində. dini göndərib ki, ixtilafları həll eləsin. Din gəldi. Din gələndən sonra
52:44insanlar artıq dedilər ki, bu dinin özündə başladılar ixtilaf eləməyə. Bu bu cür yox, bu cür olsun. Namazı belə yox, belə qılaq. Bu söz bu cür deyilməsin. Bu ayə bu mənada deyilib. Artıq bu bir dənə dinin üstündə peyğəmbərə gələn din bir dənə idi də. 10 dənə, 100 dənə, min dənə deyildi. Ancaq biz baxıb görürük ki, dinin özü barəsində də çoxlu ixtilaflar
53:05yarandı. Yaxşı bax bu sual. Birinci ixtilafın mənşəyini bildik. İnsan insanlıq halımızdan qaynaqlandı. İkinci ixtilafın mənşəyi nədir? Quran deyir bəği kəlməsini istifadə edir. Deyir ikinci ixtilafın səbəbi başqa cür desək insanın azğınlığı yəni
53:26nəfs tamah mənsəbpərəstlik insanları idarə eləyim şou çıxardım trendə xidmət eləyim. Bu dinlən pul qazanmaq üçün istifadə eləyim. hökmranlıq üçün istifadə eləyim və yaxud da mənafeyimə ziddir. Ona görə rədd eləyim. Yenə də hamısı gəldi nəyə? Yenə də ikinci ixtilafın səbəbi nəfsdir. Birinci
53:46ixtilafda üzrümüz var idisə, >> ikincisində yoxdur. İkincidə yoxdur. Artıq sənə yol göstərildi. Ona görə alimlər deyir ki, ən böyük zülm həqiqət göstəriləndən sonrakı zülmdür. Sən axı həqiqəti bilirsən. bilənlərlə bilməyənlər eyni ola bilərmi? Bu ona görə ciddi məsələdir. İkinci ixtilaf daha dəhşətlidir. Birinci ixtilaf orda
54:08üzr ola bilərdi, amma mən bilmirdim. Ancaq ikinci ixtilafda sənin >> orda sənin nəfsində orda üzr yoxdur. >> Və ustadlar sizdən izni istəyərək biz bu mövzunu iki verilişə bölmək istəyirdik. Deyəsən üç verilişə bölməli olacağıq. Çünki bu günləri çox dərin mövzu oldu və izləyicilər də bunu bir baxsınlar
54:30görsünlər nədir, nə deyil. Çünki bu mövzu düşünürəm ki, hələ bir-iki verilişdə davam edəcək. >> Mən çox xoş gəlir. Hər ikinizə təşəkkür edirəm. Həqiqətən suallar belə çox maraqlı su hə suallarımız çoxdur. On görə ona maraqlı həqiqətən yəni mən özüm həz alımşuz dəyiş >> amma yenə də davam eledyirik ona görə bunun adı qalır ateizm. Bir, iki və üçdə inşallah Allahın izni ilə görüşərik.